Ο καμβάς και το πινέλο αυτόπτες μάρτυρες των Βαλκανικών Πολέμων

Αποτυπώνουν σαν ιστορική φωτογραφία τα μεγάλα γεγονότα στους δύο Βαλκανικούς Πολέμους. Η φράση αυτή ταιριάζει απόλυτα για να περιγράψει τα έργα που εκτίθενται από χθες στο Στρατιωτικό Μουσείο της Κομοτηνής. «Οι ζωγράφοι των Βαλκανικών Πόλεμων 1912 -13» καλείται η έκθεση ζωγραφικής που εγκαινιάστηκε χθες το πρωί στο Μουσείο στο πλαίσιο του εορτασμού της επετείου για τη συμπλήρωση 100 χρόνων από την έναρξη των Βαλκανικών Αγώνων, η οποία περιλαμβάνει συλλογές έργων στρατιωτικών μουσείων, ιδιωτικές συλλογές και έργα της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών Θεσσαλονίκης. Ξυλογραφία, χαλκογραφία και λιθογραφία αποτελούν τις κύριες τεχνικές των έργων της έκθεσης λαϊκής εικονογραφίας, όπως την αποκάλεσε στην ομιλία του ο κεντρικός εισηγητής ιστορικός και νομικός Ιωάννης Σιδηράς. Πρόκειται για το ζωγραφικό έργο δύο επιπέδων ζωγράφων, των ακαδημαϊκών ζωγράφων και των λαϊκών ζωγράφων.

Παράδειγμα της πρώτης ομάδας ο Λυκούργος Ν. Κογεβίνας Έλληνας ζωγράφος και χαράκτης. Θεωρείται ως ένας από τους πρωτοπόρους Έλληνες στην τέχνη της χαλκογραφίας (οξυγραφίας). Σπούδασε στην Ακαδημία Ζυλιάν και στην Σχολή Καλών Τεχνών. Το ενδιαφέρον του στην αρχή στράφηκε κυρίως στην κλασική ζωγραφική αντιγράφοντας έργα μεγάλων καλλιτεχνών που βρίσκονται στο Λούβρο. Το 1908 διέκοψε τις σπουδές του για να υπηρετήσει την στρατιωτική του θητεία.  Το 1913 εγκαταστάθηκε και πάλι για έναν χρόνο στο Παρίσι, αφού στο μεταξύ υπηρέτησε ως έφεδρος ανθυπολοχαγός στους Βαλκανικούς Πολέμους. «Στον ατυχή ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 στρατεύθηκε και έζησε από κοντά όλη την ατμόσφαιρα του πολέμου, διάφορα επεισόδια του οποίου απεικόνισε σε πίνακες του. Στη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων ξαναβρέθηκε στο μέτωπο κρατώντας σημειώσεις και δίνοντας ζωγραφικές συνθέσεις από τα γεγονότα». Πρόκειται για βιογραφικά στοιχεία του Γεώργιου Ροϊλόυ έργα του οποίου περιλαμβάνονται στην έκθεση. Στους πίνακές του απεικόνισε ποικίλα θέματα: πολεμικά από τον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και τους Βαλκανικούς πολέμους 1912–13. 

Υπήρξε μάλιστα πρωτοπόρος στο είδος αυτό μαζί με το Βασίλειο Χατζή που στρατεύθηκε στο αντιτορπιλικό «Έλλη» και την Θάλεια Φλωρά-Καραβία, ιστορικά, πορτρέτα, τοπία, κ.ά.

Και ο Κενάν Μεσαρέ (1889-1965) αυτοδίδακτος ζωγράφος από τα Ιωάννινα μεταφέρει μέχρι σήμερα εικόνες πολέμου μέσα από τα έργα του. Πατέρας του ήταν ο Τούρκος (αλβανικής καταγωγής) στρατηγός Χασάν Ταχσίν Πασάς που παρέδωσε τη Θεσσαλονίκη στον ελληνικό στρατό το 1912. Ο Κενάν Ταχσίν Μεσαρέ αποτύπωσε στα έργα του τοπία της Λίμνης των Ιωαννίνων, ζωγράφισε διάφορα πορτρέτα και υπήρξε ο εικονογράφος της απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης και των Ιωαννίνων το 1912-13 ενώ μετά δούλεψε για τη χαρτογράφηση των νέων συνόρων της Ελλάδας. Συνήθιζε να χαρίζει έργα του και για το λόγο αυτό πολλά βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές ενώ πολλοί από τους πίνακές του χάθηκαν κατά τη διάρκεια της Κατοχής και του Εμφυλίου.

Ξεχωριστή θέση στην έκθεση κατέχουν  τα έργα της Θάλειας Φλωρά-Καραβία που κατά την περίοδο των Βαλκανικών πολέμων ακολούθησε τον Ελληνικό Στρατό στις εκστρατείες του, ως ανταποκρίτρια της εφημερίδας που εξέδιδε ο σύζυγός της, και απεικόνισε πάμπολλα πολεμικά στιγμιότυπα. Όπως σημειώνει ο κ. Σιδηράς «Οι εφημερίδες της εποχής έστελναν πολεμικούς ανταποκριτές που έγραφαν το άρθρο της ημέρας και ταυτόχρονα ετοίμαζαν τη λιθογραφία, τη ζωγραφική δηλαδή αποτύπωση των σκηνών του πολέμου που οι ίδιοι είχαν δει. Τα μεγάλα φύλλα των εφημερίδα στα αστικά και ημιαστικά κέντρα εξαντλούνταν σε χρόνο ρεκόρ διότι ο λαός ανυπομονούσε να δει τα ηρωικά κατορθώματα και με τη μορφή της εικόνας πέρα από την καταγραφή των γεγονότων». Μία τέτοια ανταποκρίτρια ήταν η Θάλεια Φλωρά-Καραβία μια από τις σημαντικότερες και παραγωγικότερες Ελληνίδες ζωγράφους.

Το έργο της δεν έχει ακόμη καταλογογραφηθεί πλήρως. Είναι όμως βέβαιο ότι οι ελαιογραφίες της ξεπερνούν τις 2.500, ενώ μεγάλος είναι και ο αριθμός των σχεδίων και υδατογραφιών της. Τις εμπειρίες της από τα γεγονότα της εποχής εκείνης τις περιέγραψε αργότερα στο βιβλίο της Εντυπώσεις από τον πόλεμο του 1912-1913: Μακεδονία-Ήπειρος (τυπ. Μωυσιάδου-Μάρδα, Αθήνα 1936). Ακολούθησε επίσης τον Ελληνικό Στρατό στην Μικρά Ασία (1918?1922). Τέλος, αποθανάτισε σκηνές από τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940?1941. Από ιστορικές πηγές μαθαίνουμε ότι οι Βαλκανικοί Πόλεμοι είχαν τους περισσότερους πολεμικούς ανταποκριτές μέχρι εκείνη την περίοδο, οι οποίοι προέρχονταν τόσο από το οθωμανικό μέτωπο όσο και από το ελληνικό, αλλά και από τα βαλκανικά συμμαχικά κράτη. Τα εγκαίνια της έκθεσης τελέστηκαν από τον Θεόδωρο Ξανθόπουλο ανώτατο διοικητή φρουράς Κομοτηνής, διοικητή 21ης τεθωρακισμένης ταξιαρχίας, ο οποίος χαρακτήρισε τους Βαλκανικούς Πολέμους ιστορικό ορόσημο της νεότερης ιστορίας μας. Τον αγιασμό τέλεσε ο πρωτοσύγκελος Μαρωνείας και Κομοτηνής Κωνστάντιος Παναγιωτακόπουλος, ενώ παραβρέθηκαν εκπρόσωποι φορέων, μικροί μαθητές δημοτικών σχολείων και σπουδαστές του τμήματος Δοκίμων Αστυφυλάκων. 

Η έκθεση θα λειτουργεί: Τρίτη έως Παρασκευή: από 09:00 έως 14:00, Τετάρτη: από 17:00 έως 20:00, Σάββατο και Κυριακή: από 10:00 έως 13:00. Την Δευτέρα το στρατιωτικό Μουσείο παραμένει κλειστό.