Το σχέδιο για την ανάδειξη του ιστορικού κέντρου Κομοτηνής

Γνώριζε κανείς ότι κάτω από το  πρώτο δημοτικό σχολείο Κομοτηνής και τον πολυχώρο του πρώην ΡΕΞ βρίσκονται θαμμένα μέρη του βυζαντινού τείχους; Το βυζαντινό τείχος κρύβεται πίσω από τα κτίρια της οδού Σωκράτους, στην αυλή του δημοτικού σχολείου, στην οδό Φρουρίου, και κατά μήκος της οδού Γρηγορά. Αυτά τα κομμάτια του αποκαλύπτουν σιγά -σιγά άνθρωποι και μηχανές που εργάζονται πυρετωδώς. Σκάβουν, αποκαθιστούν και προχωρούν με σκοπό την ανάδειξη του σπουδαίου μνημείου. Το έργο «Στερέωση και διαμόρφωση του βυζαντινού τείχους Κομοτηνής» βρίσκεται σε εξέλιξη από το 2011 και ολοκληρώνεται τέλη του 2015. Είναι η πρώτη φάση για την ανάδειξη του ιστορικού κέντρου της πόλης και προβλέπει μεταξύ άλλων, την απομάκρυνση των αυτοκινήτων μπροστά από το μητροπολιτικό μέγαρο και την ανάπλαση του χώρου που θα παραδοθεί στους πολίτες. Ο χώρος μπροστά ακριβώς από το μητροπολιτικό μέγαρο θα μετατραπεί σε πάρκο αναψυχής, πλατεία, ένας χώρος που θα είναι προσβάσιμος. Θα πεζοδρομηθεί και θα προβλεφθεί η πρόσβαση των ατόμων με αναπηρία με ειδικές ράμπες. Παράλληλα θα φυτευτούν δέντρα για να μετατραπεί σε έναν μικρό παράδεισο εντός της πόλης. Αυτός είναι ο στόχος για την αξιοποίηση του ιστορικού κέντρου της Κομοτηνής. Ήδη βρίσκεται σε φάση προετοιμασίας η σχετική μελέτη από το δήμο Κομοτηνής και προβλέπεται να ενταχθεί στο νέο ΕΣΠΑ 2014-2020. 

ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΤΕΙΧΟΣ 

Η δημιουργία του βυζαντινού τείχους ή κάστρου της Κομοτηνής υπολογίζεται στα τέλη του 4ου ή στις αρχές του 5ου αι. Πρόκειται για μια εποχή ιδιαίτερα αυξημένης οικοδομικής και οχυρωτικής δραστηριότητας για την ευρύτερη περιοχή της Θράκης, όπου ιδρύονται ή οχυρώνονται εκ νέου μια σειρά από πόλεις και κάστρα, όπως της Τοπείρου, της Αναστασιούπολης, της Μαξιμιανούπολης, της Μαρώνειας και του Διδυμοτείχου. Στο πλαίσιο αυτό, η ίδρυση του βυζαντινού Κάστρου της Κομοτηνής αναμφίβολα συνδέεται με την Εγνατία Οδό, τις ανάγκες προστασίας και ελέγχου της οποίας εξυπηρετούσε σε συνάρτηση με τα μεγάλα αστικά κέντρα της ευρύτερης περιοχής και ιδιαίτερα εκείνου της γειτονικής Μαξιμιανούπολης. Ο στρατιωτικός χαρακτήρας του Κάστρου υπογραμμίζεται από το τετράπλευρο σχήμα του, που το εντάσσει άμεσα στην παράδοση των παλαιοχριστιανικών Κάστρων. Ο οχυρωματικός περίβολος του Κάστρου Κομοτηνής, πάχους 2,5 μ., έχει μήκος περίπου 472 μ., που αναπτύσσονται σε μια τετράγωνη σχεδόν κάτοψη, περικλείοντας μια έκταση περίπου 15 στρεμμάτων. Το βασικό υλικό κατασκευής των τειχών είναι ποταμίσιες πέτρες, γνωστές ως κροκάλες, που δένουν μεταξύ τους με παχύ ασβεστοκονίαμα. Η λιθοδομή αυτή διακόπτεται κατά διάστημα από οριζόντιες ζώνες πλίνθων, που διαμορφώνονται από τετραγώνου σχήματος πλίνθους, πλευράς 0,3 μ. Ο οχυρωματικός περίβολος ενισχύεται με τη δημιουργία 4 κυκλικών πύργων στις τέσσερις γωνίες, διαμέτρου 7 μ. καθώς και με 12 τετράγωνους πύργους, 3 σε κάθε πλευρά, πλάτους 6-7 μ. Από τους κυκλικούς πύργους σώζονται σήμερα σε καλή κατάσταση οι πύργοι επί των οδών Γρηγορά και Σωκράτους, ενώ από τον πύργο της οδού Φρουρίου διακρίνονται μόνο ίχνη. Από τους τετράγωνους πύργους, καλύτερα διασώζονται σήμερα αυτοί επί της οδού Γρηγορά.

Το 2011 ξεκίνησε η υλοποίηση του έργου ενταγμένου στο ΕΣΠΑ «Στερέωση και Διαμόρφωση του Βυζαντινού Τείχους Κομοτηνής», συνολικού προϋπολογισμού 1.020.000 ευρώ. Φορέας υλοποίησης ήταν αρχικά η 15η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων και από τον Οκτώβριο του 2014 η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ροδόπης. Στρατηγικοί στόχοι του έργου η προστασία του μνημείου με την εξασφάλιση της διατήρησης του υλικού του φορέα, καθώς και η αναβάθμιση του πολιτιστικού περιβάλλοντος της πόλης της Κομοτηνής με τον καθορισμό ενός ιστορικού κέντρου με πυρήνα το Βυζαντινό Κάστρο. Στο πλαίσιο αυτό, έμφαση δόθηκε στην κατά το δυνατόν πληρέστερη και συνολική στερέωση και συντήρηση των σωζόμενων τμημάτων του οχυρωματικού περιβόλου, καθώς και στη διαμόρφωση των γύρω από αυτόν περιοχών, ώστε η πόλη να αποκτήσει ένα νέο χώρο υποδοχής και συνάθροισης κοινού. 

ΟΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΤΗΝ ΑΥΛΗ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ 

Οι εργασίες προχωρούν και είναι εμφανή τα αποτελέσματα στους Κομοτηναίους. Μάλιστα το κλείσιμο των σχολείων έδωσε την ευκαιρία στην ομάδα εργασίας να σκάψει στην αυλή του πρώτου δημοτικού σχολείου Κομοτηνής. Το σκαπτικό μηχάνημα αποκαλύπτει τον ορθογώνιο πύργο του κάστρου μέσα στην αυλή του σχολείου, υπό την επίβλεψη του αρχιτέκτονα Γιώργου Εφραιμίδη. Ο ίδιος εξήγησε πως έχουν βρεθεί τα θεμέλια της εξωτερικής πλευράς του τείχους. «Από πάνω μέχρι κάτω είναι τα ερείπια τα οποία σώζονται και εμείς αυτή τη στιγμή βγάζουμε τα κατάλοιπα στη στάθμη μείον ένα από το έδαφος και σιγά - σιγά αυτό, όταν το αποκαλύψουμε θα τον φωτογραφίσουμε καλά και θα το ανακτήσουμε, για να μπορεί να τον βλέπει το κοινό». Το μηχάνημα σκάβει σε βάθος 40 πόντων «αλλά εμείς αναγκαστικά πρέπει να βρούμε τα θεμέλια. Πρέπει να τα βρούμε, ώστε να έχουμε γνώμονα για το πού ακριβώς θα χτίσουμε από πάνω. Θα κάνουμε ανάκτηση του τείχους με ποταμίσια κροκάλα και ειδικό κονίαμα που βγήκε από εργαστηριακή ανάλυση. Ήδη οι εργασίες ολοκληρώθηκαν στον πύργο της ανατολικής πλευράς και τα αποτελέσματα είναι πολύ εντυπωσιακά». 

Για τις συγκεκριμένες εργασίες η ομάδα εργασίας ζήτησε και έλαβε άδεια  από τη σχολική επιτροπή μονάδων της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Οι εργασίες ξεκίνησαν μέσα Ιουνίου και αναπτύσσονται στην αυλή του δημοτικού σχολείου και σε ιδιωτικό οικόπεδο που βρίσκεται ακριβώς δίπλα. Μόλις αποκαλυφθούν τα θεμέλια και γίνει η αποκατάσταση των φθαρμένων σημείων, ο χώρος θα περιφραχθεί για την προστασία των παιδιών. Οι εργασίες αυτές είναι μέρος του έργου προβολής του μνημείου, εξήγησε ο Γιώργος Εφραιμίδης. «Δύο είναι οι άξονες του σχεδίου της προβολής του βυζαντινού τείχους: ένας είναι να σώσουμε το ίδιο το μνημείο, να αναδείξουμε το ίδιο το βυζαντινό τείχος. Εμείς δουλέψαμε όλα αυτά τα χρόνια, από το 2011, περιμετρικά σε όλο το βυζαντινό τείχος. Όπου υπήρχαν κατεστραμμένα τμήματα τα ανακτήσαμε και όπου υπήρχαν θαμμένοι πύργοι το κάναμε επίσης. Το κάνουμε εκεί που μπορούμε να τα εμφανίσουμε, γιατί υπάρχουν και άλλοι πύργοι κάτω από το σχολείο και το πρώην Rex  που δε μπορούμε να εμφανίσουμε», εξήγησε ο αρχιτέκτων του έργου. Το επόμενο στάδιο είναι η διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου, απέναντι από την εκκλησία της Παναγίας, που ανέλαβε εργολάβος μέσω πρόχειρου μειοδοτικού διαγωνισμού.  «Απλώς τώρα το θέμα είναι όλα αυτά που συμβαίνουν στη χώρα μας. Δεν ξέρουμε πότε θα ξεκινήσει ο εργολάβος,  με όσα συμβαίνουν», εξήγησε.  Πάντως μέσω αυτής της εργολαβίας ο χώρος στάθμευσης για τα οχήματα θα περιοριστεί, κάτι που αναμένεται εντός του έτους. Ήδη μάλιστα στο σημείο έχουν ολοκληρωθεί οι εργασίες στο βυζαντινό τείχος και έχει περιφραχθεί. «Φέτος θα φύγει ένα κομμάτι του πάρκινγκ, αυτό που είναι αμέσως μπροστά. Μαζί με το δήμαρχο Κομοτηνής Γιώργο Πετρίδη, έχουμε μια συνεργασία για την οριστική κατάργησή του και την αξιοποίηση της περιοχής εντός των τειχών για ποδηλατόδρομο, για πάρκο αναψυχής, για νέα δεντροφύτευση, για πλατεία. Σε όλα θα έχουν πρόσβαση οι πεζοί, άνθρωποι με αναπηρία, θα γίνουν ράμπες, δηλαδή είναι μια μελέτη που ετοιμάζεται πολύ μεθοδικά και έχει μια ωριμότητα.  Όταν θα υλοποιηθεί δε θα δημιουργηθεί πρόβλημα και θα αρέσει».

Σύμφωνα με εκτιμήσεις του Γιώργου Εφραιμίδη οι εργασίες για την ανάδειξη του ιστορικού κέντρου θα έχουν ολοκληρωθεί το 2019 και η χρηματοδότηση προβλέπεται μέσα από το ΕΣΠΑ. «Το έργο που κάνουμε από το 2011 είναι «Στερέωση και διαμόρφωση του βυζαντινού τείχους Κομοτηνής» και είναι ύψους 1.020.000 ευρώ. Το καινούργιο θα λέγεται «Ανάδειξη του ιστορικού κέντρου της πόλης». Ιστορικό κέντρο της πόλης δεν είναι η Ερμού, η οποία είναι το νεότερο κέντρο. Το ιστορικό κέντρο, από τον 4ο αιώνα δηλαδή μ.Χ., είναι το βυζαντινό τείχος, οπότε το νέο έργο θα λέγεται «Ανάδειξη του ιστορικού κέντρου και του ιστορικού πυρήνα της πόλης της  Κομοτηνής. Ο προϋπολογισμός του ακόμη είναι ενδεικτικός, αλλά νομίζω πως θα φτάσει στα 3.000.000 ευρώ και θα συνεργαστεί η εφορία αρχαιοτήτων με το δήμο και με την περιφέρεια φυσικά. Τώρα είναι στη φάση για την ένταξη. Κάνουμε όλες τις συζητήσεις με το δήμαρχο, με την περιφέρεια, για να ενταχθεί στο καινούργιο ΕΣΠΑ», κατέληξε ο Γιώργος Εφραιμίδης. 

Να σημειωθεί ότι την ομάδα εργασίας του έργου στερέωσης και διαμόρφωσης του βυζαντινού τείχους Κομοτηνής αποτελούν ο Νικόλαος Τριβυζαδάκης, αρχαιολόγος και ο Γιώργος Ευφραιμίδης, αρχιτέκτονας, υπό την καθοδήγηση της προϊσταμένης της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ροδόπης Χρύσας Καραδήμα και με τη συνδρομή όλων όσοι εργάστηκαν και εργάζονται για την προστασία και ανάδειξη του μνημείου.