Κωνσταντινουπολίτικα ανάλεκτα

Υπό τον λιτό αλλά και εύγλωττο αυτό τίτλο ο Πασχάλης Βαλσαμίδης, λέκτωρ της τουρκικής γλώσσας και λογοτεχνίας, καθώς και της ιστορίας του Ελληνισμού κατά την ύστερη περίοδο της οθωμανικής αυτοκρατορίας και της σύγχρονης Τουρκίας στο τμήμα Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξεινίων Χωρών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, δημοσίευσε πρόσφατα το τελευταίο βιβλίο του (Θεσσαλονίκη 2012, εκδ. Αντ. Σταμούλης, σελ. 520). Το βιβλίο αφιερώνεται στον σεβαστό Καθηγητή της Ιεράς Θεολογικής Σχολής της Χάλκης Βασίλειο Σταυρίδη και στη σύζυγό του, μια μεγάλη μορφή των εκκλησιαστικών γραμμάτων και της εκκλησιαστικής ιστορίας του Ελληνισμού, με διεθνές και αναγνωρισμένο έργο.

Στο βιβλίο, μετά από σεπτό πατριαρχικό γράμμα της Α.Θ.Π. του Οικουμενικού Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίου και αφιέρωση του σεβασμιωτάτου μητροπολίτου γέροντος Νικαίας κ. Κωνσταντίνου, αλλά και πρόλογο του κ. Βασιλείου Σταυρίδη (σ. 13-14) δημοσιεύεται ο εκτενής πρόλογος του συγγραφέα (σ. 15-22). Κατόπιν, η ύλη του τόμου διαιρείται σε τρία μέρη. Το πρώτο επιγράφεται «Ελληνορθόδοξες κοινότητες της Κωνσταντινούπολης». Εδώ (σ. 25 κ.εξ.), δημοσιεύονται μελετήματα για τις κοινότητες Θεραπειών, Αγίου Στεφάνου, Βεβεκίου, Χάσκιοϊ, αλλά και για το βιβλίο πρακτικών συνεδριάσεων της εκκλησιαστικής επιτροπής του ναού Παναγίας της κοινότητας Βελιγραδίου, του 1950. Οι μελέτες αυτές διακρίνονται, τόσο για την μονογραφική παρουσίαση της ενεστώσας εκκλησιαστικής και πολιτισμικής κατάστασης των κοινοτήτων, όσο και για το πλούσιο υλικό επιγραφών και αρχειακών πηγών που τις συνοδεύει. Επίσης, για την πλούσια εικονογράφισή τους με φωτογραφικό υλικό και για την βιβλιογραφική τους τεκμηρίωση, η οποία παρατίθεται στο τέλος κάθε ενότητας.

Το δεύτερο μέρος αναφέρεται σε «Πρόσωπα και γεγονότα» (σ. 111 κ.εξ.). Εδώ περιλαμβάνονται τα σχετικά με τον Άρχοντα Μεγάλο Λογοθέτη του Οικουμενικού Θρόνου Σταυράκη Αριστάρχη (1835-1925), την πρεσβυτέρα Βασιλική Παλαιολόγου (1919-2000), την επίσκεψη του Τζελάλ Μπαγιάρ στην Ελλάδα σε συνδυασμό με την ελληνοτουρκική φιλία (1952), την επίσκεψη του μητροπολίτου Μετρών και Αθύρων κυρού Θεοκλήτου στη Γέφυρα Θεσσαλονίκης (2000), τον καθαγιασμό του αγίου μύρου στο Φανάρι (2002), τον εορτασμό του Δωδεκαημέρου στη Μητρόπολη Δέρκων (2002-2003), τα πενήντα χρόνια κληρικής διακονίας του σεβασμιωτάτου μητροπολίτου Γέροντος Δέρκων Κωνσταντίνου Χαρισιάδη (1950-2000), την ενθρόνιση του διαδόχου του σεβασμιωτάτου μητροπολίτου Γέροντος Δέρκων Αποστόλου Δανιηλίδη, για ένα αρχιερατικόν εκδόσεως του 1820 που βρίσκεται στην κατοχή του σεβασμιωτάτου μητροπολίτου Καλλιουπόλεως και Μαδύτου Στεφάνου Ντινίδη, για φωτογραφικά στιγμιότυπα από τη ζωή της Κωνσταντινούπολης στις αρχές του 20ού αιώνα, με βάση τη φωτογραφία μιας Κωνσταντινουπολίτισσας της εποχής, για το σημειωματάριο ενός Μεγαλοσχολίτη, με ιστορική σημασία και αξία, και για την πεντηκονταετηρίδα του φιλολογικού και μουσικολογικού σταδίου του άρχοντος Μεγάλου Πρωτεκδίκου της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας Γεωργίου Ι. Παπαδοπούλου (1882-1923). 

Οι μελέτες αυτές αξιοποιούν ελάσσονες πηγές και την σχετική πρωτογενή και επιστημονική βιβλιογραφία, αναδεικνύουν αρχειακά τεκμήρια και προβάλλουν όψεις της ζωής στην Κωνσταντινούπολη του 19ου και κυρίως του 20ού αιώνα. Πέρα ωστόσο από τα επιμέρους, η γενικότερη συνισταμένη των μελετών αυτών, αλλά και των προσωπικοτήτων που παρουσιάζονται και κρίνονται, είναι η προσφορά της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας στο Γένος, την ιστορία, τα γράμματα και τον πολιτισμό του. Πίσω από τις γραμμές κάθε μελετήματος ανάγλυφα προβάλει η πραγματικότητα αυτή, καθώς κάθε παράγραφος στηρίζει με παραδείγματα και επιβεβαιώνει εμπράκτως το γεγονός της διατήρησης της ταυτότητας του Γένους εξαιτίας της φιλογενούς δράσης της Μητέρας Εκκλησίας της Κωνσταντινουπόλεως, και των λαμπρών προσωπικοτήτων, κληρικών και λαϊκών, που έδρασαν στο εκκλησιαστικό αυτό πλαίσιο και υπό την ευλογία της.

Τέλος, το τρίτο μέρος επιγράφεται «Κανονισμοί-Καταστατικά-Εκθέσεις» (σ. 287 κ.εξ.) και περιλαμβάνει τους κανονισμούς των Νοσοκομείων του Βαλουκλή (1933), της Βιβλιοθήκης του Οικουμενικού Πατριαρχείου (1927), της Φιλοπτώχου Αδελφότητος του Γενή Μαχαλέ (1942), του Συλλόγου Ζαππίδων (1940) και του Συνδέσμου προς ενίσχυσιν των Σχολών (1947). Περιλαμβάνει επίσης εκθέσεις πεπραγμένων της Εφορείας των Ορφανοτροφείων Πριγκήπου (1964-1966) και του Φιλανθρωπικού Συνδέσμου Νέων Σταμπούλ (1957-1958), και τον κανονισμό ιδιοκτησίας τάφων στο κοιμητήριο της Ζωοδόχου Πηγής, στο Βαλουκλή. Μέσα από τα κείμενα αυτά, που συνοδεύονται από πλούσια εικονογράφιση, αναδεικνύεται η σωματειακή οργάνωση, η πολιτισμική, κοινωνική, οικονομική και φιλανθρωπική δράση του Γένους μας και η διαχρονική προσφορά της πολίτικης Ρωμηοσύνης. Τόσο οι κοινότητες, οι σύλλογοι και τα εκπαιδευτήρια, όσο και μορφές του αστικού δικαίου και των καθημερινών σχέσεων που δομούσαν και νοηματοδοτούσαν τις κοινωνίες στην ευρύτερη περιοχή υπήρχαν σε άμεση αναφορά προς τον Οικουμενικό Θρόνο και τις μορφές εκκλησιαστικής οργάνωσης και διοίκησης που λειτουργούσαν στα πλαίσιά του. Κι αυτό αναδεικνύεται με κάθε παράγραφο των μελετημάτων και των κειμένων που συγκεντρώνονται στον τόμο αυτό.

Ο τόμος ολοκληρώνεται με περίληψη σε αγγλική γλώσσα (σ. 471 κ.εξ.), κατάλογο των πολλών εικόνων και φωτογραφιών που το κοσμούν (σ. 473 κ.εξ.) και εκτενές και αναλυτικό ευρετήριο (σ. 495 κ.εξ.), που αποτελεί σημαντικότατο βοήθημα για τον αναγνώστη του τόμου, αλλά και για τον ερευνητή, ο οποίος θα θελήσει να το χρησιμοποιήσει στις μελέτες και στις δημοσιεύσεις του. 

Το βιβλίο αυτό έρχεται να προστεθεί στις προηγούμενες μονογραφίες του συγγρ. γύρω από την μητρόπολη Μετρών και Αθύρων, τον Ελληνισμό της Αδριανούπολης και τον Ελληνισμό της Ανατολικής Θράκης και της Μακεδονίας, την εκκλησιαστική και την εκπαιδευτική του ιστορία και την πολύπλευρη πολιτισμική προσφορά του. Στο ακαδημαϊκό περιβάλλον του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης το έργο του Πασχάλη Βαλσαμίδη είναι σημαντικότατο, αφού μελετά πτυχές της ιστορικής ζωής του Γένους στη Κωνσταντινούπολη, στην Πόλη των παραδόσεων και των τραγουδιών μας, στην κατεξοχήν μητροπολιτική κοιτίδα της Ρωμιοσύνης. Η οπτική του είναι πάντοτε πολύτιμη, και το γεγονός ότι μπορεί άριστα να χειρίζεται και την τουρκική επιστημονική βιβλιογραφία καθοριστικό για την ποιότητα και την αξία των μελετημάτων του. 

Με το βιβλίο του αυτό ο συνάδελφος Πασχάλης Βαλσαμίδης μας δείχνει πόσο ζωντανή είναι η Ρωμιοσύνη της Πόλης, που όπως πρόσφατα είπε η Α.Θ.Π. ο οικουμενικός πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος έχει τόσο βαθιές ρίζες, ώστε δεν μπορεί κανείς να την ξεριζώσει από τα προγονικά της χώματα. Μας δείχνει τις εκφάνσεις μιας ζωντανής μερίδας του γένους μας, που βιώνει ενεργητικά την ιστορία του και ζει μετασχηματίζοντας καθημερινά το προγονικό κλέος σε πρόοδο και νέα δημιουργία, με τρόπο που να αποτελεί παράδειγμα και υπόδειγμα για όλους εμάς. Συγκεντρώνει, αναδεικνύει και εικονογραφεί το υλικό του με τρόπο επιστημονικό και εποπτικό, προσφέροντας μια εξαίρετη πανοραμική θέαση των όσων περιγράφει και επισημαίνει.

Το βιβλίο αυτό του Πασχάλη Βαλσαμίδη δείχνει επίσης την σοβαρότητα και την αξία της έρευνας που πραγματοποιείται στα διάφορα τμήματα του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, δια των καθηγητών και των ερευνητών του. Και είναι αυτό μια αχτίδα παρηγοριάς στους δύσκολους καιρούς μας, κατά τους οποίους η καλή και κριτική γνώση των δυνατοτήτων και των ιστορικών προκλήσεων του γένους μπορεί να αποβεί για όλους μας μέγιστον και καθόλα ωφέλιμον μάθημα.