Ηλίας Χαρίσης: Πώς λειτουργεί η αγορά Τέχνης

Άμεση και καθοριστική, άνευ ευδιάκριτων ορίων προσδιορισμού καθοριστικής αποτίμησης των ποιοτικών τους χαρακτηριστικών, από την παγκόσμια αγορά έργων τέχνης έως τις τοπικές δημοπρατικές πρακτικές, η αγορά έργων τέχνης επηρεάζεται άμεσα από την πορεία της παγκόσμιας οικονομίας. 

Καθώς η δημιουργία και διάθεση των παραγόμενων πολιτιστικών αγαθών λειτουργούν μέσα στην κοινωνία της αγοράς, όπου όλα έχουν την τιμή τους και πωλούνται και αγοράζονται με βάση την προσφορά και τη ζήτηση, όλοι οι εμπλεκόμενοι εντός και γύρω από τον κόσμο της τέχνης, λειτουργώντας άλλοτε ως περιστασιακοί αγοραστές έργων ή ως συλλέκτες και άλλοτε ως επενδυτές που μεριμνούν για τη μεγιστοποίηση του πλούτου τους -αλλά και για την αποτελεσματική διαφοροποίηση των χαρτοφυλακίων των φιλότεχνων επενδυτών τους. 

Διατυπώνοντας μια περιγραφή της σχέσης τέχνης και διάθεσης της με τη ματιά ενός ζωγράφου, και λαμβάνοντας υπ `όψη ότι ο χρόνος είναι ο μόνος σταθερός «κριτής τέχνης» αλλά επίσης και το πώς δοκιμάζεται η αντοχή ενός πολιτισμικού αντικειμένου στον χρόνο, ώστε να αποκληθεί έργο τέχνης, σ` ένα κόσμο στον οποίο σήμερα τα πάντα μπορούν να θεωρηθούν «τέχνη» και το μόνο που μετράει είναι η «καλλιτεχνική σύλληψη», το ζήτημα είναι πώς αποτιμάται η αξία των έργων ενός καλλιτέχνη. 

Η απάντηση αποτυπώνεται μέσα από τη διατύπωση πολλών παραμέτρων. Στο προκείμενο θα γίνει μια απόπειρα διατύπωσης μέσω δύο παραμέτρων εκ των οποίων η μια βρίσκεται εκτός αγοράς τέχνης, στο ευρύτερο καλλιτεχνικό πεδίο όπου τόσο οι εικαστικοί όσο και τα έργα τους υφίστανται μια διεργασία περίπλοκου φιλτραρίσματος που δείχνει την αισθητική και εικαστική τους αντοχή. Αυτήν ακριβώς την αντοχή της εικαστικής τους αξιοπιστίας είναι ό,τι χρειάζεται μακροπρόθεσμα ένας καλλιτέχνης. Ο σημαντικότερος παράγοντας δημιουργίας αυτής της αξιοπιστίας είναι η ποιότητα των έργων. 

Η άλλη παράμετρος υφίσταται όταν η διάθεση των πολιτισμικών αντικειμένων πραγματοποιείται με δύο βασικούς τρόπους, οι οποίοι εκφράζονται με δύο διαφορετικές πρακτικές: η μια είναι η λεγόμενη πρωτογενής αγορά στην οποία προσφέρονται έργα τα οποία βγαίνουν κατ’ ευθείαν από τα ατελιέ των καλλιτεχνών και παρουσιάζονται σε εκθέσεις στις διάφορες αίθουσες τέχνης, η δε άλλη, η δευτερογενής αγορά, προσφέρει τη μεταπώληση έργων τέχνης ιδιωτών ή εμπόρων μέσω οίκων δημοπρασιών. 

Στην πρωτογενή αγορά οι τιμές είναι συνήθως χαμηλότερες απ` ό,τι στη δευτερογενή, όμως οι αγοραστές δεν είναι τόσο «κυνηγοί ευκαιριών» όσο ριψοκίνδυνοι αγοραστές, γιατί μπορεί σε λίγα χρόνια η αγορά τους να έχει διπλασιάσει την αξία της, ή αντίθετα, μπορεί να έχει περάσει στα αζήτητα. 

Όλα εξαρτώνται από το πώς «χτίζεται το όνομα του καλλιτέχνη». 

Εκτός από τις εκθέσεις σε ιδιωτικές γκαλερί, η πρωτογενής αγορά εμπλέκεται άμεσα με τις εμπορικές εκθέσεις έργων τέχνης, οι οποίες είναι σημαντικά κέντρα συνάντησης των αγοραστών με τους παράγοντες της πρωτογενούς αγοράς, οι οποίες κατά καιρούς γνωρίζουν περιόδους άνθισης. 

Έτσι οι αγοραστές και οι συλλέκτες που απέχουν από τη σύναψη εμπορικών πράξεων στις γκαλερί εξακολουθούν να τις επισκέπτονται, προκειμένου να έχουν προσωπική άποψη περί της υφολογικής και αισθητικής και εικαστικής ανάπτυξης της ρέουσας τέχνης, και επί πλέον επειδή τους προσφέρεται η ευκαιρία να ικανοποιήσουν το αγοραστικό τους ενδιαφέρον. 

Αξιοσημείωτο είναι ότι στην πρωτογενή αγορά σπανίζουν οι δημοπρασίες, ενώ οι αγοραστές της δεν κοινοποιούν συνήθως τις τιμές ή προσπαθούν να τις παρουσιάσουν ιδιοτελώς «φουσκωμένες», χωρίς αυτό να προσφέρει μεγιστοποίηση της ζήτησης. 

Στη δευτερογενή αγορά, που η συνήθης έκφρασή της είναι οι δημοπρασίες, όπου για αιώνες το σήμα κατατεθέν ή ο καθιερωμένος τρόπος υποβολής προσφοράς ήταν η αμεσότητα του σηκωμένου χεριού, σήμερα οι οίκοι αξιοποιούν πλήρως τις δυνατότητες του δια-δικτύου -αν και αρκετοί υποστηρίζουν ότι πρόκειται για διαδικασία που αποσκοπεί στο να δώσει στους πλειοδότες την αίσθηση ότι επικοινωνούν με όλους τους ενδιαφερόμενους στην υφήλιο. Παρ? όλα αυτά, οι αριθμοί έχουν διαφορετική άποψη. Γιατί η ψυχολογία της συμμετοχής στο παιχνίδι απόκτησης πολιτιστικών αντικειμένων με τη διαδικασία των δημοπρασιών εξακολουθεί να πριμοδοτεί τη φυσική παρουσία του πλειοδότη στην αίθουσα δημοπρασιών, καθιστώντας συναρπαστική την εμπειρία συμμετοχής, η οποία παρέχει τη δυνατότητα στάθμισης των προθέσεων των ανταγωνιστών του. 

Έτσι στις δημοπρασίες που διενεργούν αξιόπιστοι οίκοι, η συμπεριφορά των συλλεκτών – αγοραστών των περισσοτέρων έργων στη δευτερογενή αγορά-καθορίζεται από το γεγονός ότι απολαμβάνουν τον αναβρασμό που επικρατεί στις αίθουσες και αισθάνονται νικητές όταν αποκτήσουν αυτό που τους ενδιαφέρει -αίσθημα που τονώνεται από το εκλεπτυσμένο μάρκετινγκ των οίκων και με την δημοσιότητα όχι του πλειοδότη αλλά του έργου που παρέχουν τα παγκόσμια δίκτυα αγοραπωλησιών, οι πολυτελείς κατάλογοι και η φυσική ή διαδικτυακή παρουσία αυτών που είναι διατιθέμενοι να πληρώσουν ανταγωνιστική τιμή. Δημιουργείται έτσι ένα αίσθημα ασφαλείας για τη μελλοντική παρακαταθήκη μεταπώλησης του έργου, μια και οι συναλλαγές με τους αξιόπιστους οίκους δημοπρασιών καλύπτονται από διαφάνεια μολονότι σπανίως κατονομάζονται ο αγοραστής και ο πωλητής, αλλά η τιμή κατακύρωσης κάθε δημοπρατούμενου έργου κοινοποιείται. 

Κλείνοντας θα ήθελα να σημειώσω ότι η ανοδική τάση των δημοπρασιών αυξάνει την αγοραστική ζήτηση νέων αγοραστών που ενδιαφέρονται για τη σύγχρονη τέχνη της χώρας τους. Όσο για τις υψηλές τιμές που μπορεί να προκύπτουν από την ακατανίκητη έλξη που ασκεί ένα εικαστικό αντικείμενο σε δύο άτομα, μπορεί να αντιβαίνει συχνά στη φυσική λειτουργία της αγοράς, ωστόσο το καλύτερο έργο αξίζει όχι μόνο περισσότερο αλλά πολύ περισσότερο από το απλώς καλό έργο.