Χρονοτοπία 12.10.2013

Γεννήθηκε στην Μασσαλία. Εσπούδασε στην Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων απ' όπου απεφοίτησε ως ανθυπολοχαγός του πυροβολικού το 1891. Συμμετείχε εκ των πρώτων στο Μακεδονικό Κομιτάτο, το οποίο είχε ιδρυθεί το 1900, με σκοπό την εμψύχωση του απογοητευμένου ελληνικού πληθυσμού της Μακεδονίας και για αντίδραση στην δράση των Βουλγάρων κομιτατζήδων. Στις 18 Αυγούστου 1904 ο Παύλος Μελάς - με το επιχειρησιακό όνομα καπετάν Μίκης Ζέζας - επί κεφαλής σώματος εκ... 35 μόλις ανδρών, που το αποτελούσαν Μακεδόνες, Μανιάτες και Κρητικοί, ανέλαβε την αρχηγία του Μακεδονικού Αγώνος ενάντια στους Βούλγαρους. Εισήλθε ενόπλως στα μακεδονικά εδάφη, ως αρχηγός των ομάδων που επιχειρούσαν από το Μοναστήρι έως την Καστοριά. 

Αντίπαλός του και ο οθωμανικός στρατός. Ο Π. Μελάς αποδεκάτισε τις βουλγαρικές ομάδες στα χωριά Λιγκοβάνη και Λίχυβο. Όμως, στις 13 Οκτωβρίου 1904, ευρισκόμενος στα Κορέστεια Όρη, στην Στάτιστα, επροδόθη από την βουλγάρικη συμμορία του Μήτρου Βλάχου ή Βλαχομήτρου. Περικυκλώθηκε από τουρκικό απόσπασμα 150 ανδρών. Ακολούθησε δίωρη λυσσαλέα μάχη. Και αιφνίδια διέταξε έξοδο. Επί κεφαλής των ανδρών του ήταν ο ίδιος. Τραυματίσθηκε θανάσιμα στην οσφυϊκή χώρα. Απέθανε μετά από μισή ώρα, στα χέρια του Σφακιανού φιλου του, Γεωργίου Στρατινάκη... 

Η τελευταία του φράση πριν ξεψυχήσει ήταν: «Βούλγαρος να μη μείνει»... Ως άλλος Κολοκοτρώνης στον Μωριά. (Άλλωστε με τους Α. Κοντούλη, Α. Παπούλα και Γ. Κολοκοτρώνη εξεκίνησε το 1904)... Πράξεις και φράσεις που σήμερα θα καταδικάζονταν ως... εθνικιστικές...

Αλλά, φευ, η περιπέτειά του δεν ετελείωσε εδώ... Ο Π. Μελάς κυνηγήθηκε και νεκρός! Διότι, αρχικώς ετάφη από τους χωρικούς έξω από την Στάτιστα. Οι Τούρκοι δεν εγνώριζαν την ταυτότητά του. Αργότερα οι τουρκικές Αρχές της Θεσσαλονίκης ηθέλησαν να εύρουν το πτώμα, ώστε να το χρησιμοποιήσουν ως απόδειξη της ελληνικής επεμβάσεως σε τουρκική επικράτεια. Έτσι, ενώ ο Β. Ντίνας έκαμε την εκταφή, εμφανίσθηκε τουρκικός στρατός. Τότε έκοψε βιαστικά το κεφάλι του νεκρού και έφυγε... 

Το κεφάλι του ετάφηκε εκ νέου ενώπιον της Ωραίας Πύλης του ΙΝ Αγ. Παρασκευής στο χωριό Πισωδέρι. Οι Τούρκοι επήραν το ακέφαλο σώμα και το επήγαν στην Καστοριά για αναγνώριση. Η ηρωική μορφή του μητροπολίτη Γερμανού Καραβαγγέλη, λεσβο-ψαριανής καταγωγής, ο οποίος εγνώριζε τα πάντα, με κάθε λεπτομέρεια, κατάφερε να του δοθεί το σώμα, το οποίο και ετάφη ξανά στο παρεκκλήσιο του ναού των Ταξιαρχών...

Ο θάνατος-σύμβολο του Π. Μελά, πυροδότησε τις ελληνικές δυνάμεις, οι οποίες περιόρισαν την δράση των Βουλγάρων κομιτατζήδων. Έτσι επετεύχθη η ένωσις Δυτικής και Κεντρικής Μακεδονίας με την υπόλοιπη μάνα Ελλάδα.

Σήμερα, καθώς πρέπει, το χωριό Στάτιστα έχει μετονομασθεί με το όνομα του Παύλου Μελά. Πολλά προσωπικά αντικείμενα του ήρωος εκτίθενται στο Μουσείο Μακεδονικού Αγώνος Θεσσαλονίκης και στο Μουσείο «Παύλος Μελάς» στην Καστοριά.

Για περισσότερα:

Σχετικά με την οικογένεια Μελά, βλ. δυο άρθρα του Γ. Λεκάκη στην εφημ. «Πολίτης», τ. Οκτ. και Νοέμβρ. 2010.

Σχετικά με τον Π. Μελά, βλ. Γ. Λεκάκη «Ήπειρος, η γωνιά που πέτρωσε στο 5...», έκδ. «Πολυμέσα Εκπαιδευτική Μηχανική», 1998.