Τρίγλωσσος οδηγός για τη Νίκη της Σαμοθράκης

Η Νίκη της Σαμοθράκης είναι μαρμάρινο γλυπτό άγνωστου καλλιτέχνη της ελληνιστικής εποχής που βρέθηκε στο ναό των Μεγάλων Θεών ή Καβείρων στη Σαμοθράκη, και παριστάνει φτερωτή τη θεά Νίκη. Το γλυπτό εκτίθεται στο μουσείο του Λούβρου από το 1884. Είναι μία από τις τρεις φτερωτές Νίκες που βρέθηκαν στο ναό της Σαμοθράκης. Οι άλλες δύο εκτίθενται η μεν πρώτη, που αποτελεί ρωμαϊκό αντίγραφο και το βρήκαν Αυστριακοί αρχαιολόγοι, στο μουσείο Kunsthistorisches Museum της Βιέννης και η δεύτερη, που βρέθηκε από την αμερικανική αποστολή του Karl Lehmann και της Phyllis Williams-Lehmann το 1949, στο αρχαιολογικό μουσείο της Σαμοθράκης.

Ο Lehmann και η σύζυγός του βρήκαν αργότερα το 1950 σε ανασκαφές και τμήματα του δεξιού χεριού του αγάλματος. Λίγους μήνες μετά το ίδιο ζευγάρι αρχαιολόγων εντόπισε και δάχτυλα του δεξιού χεριού της ίδιας Νίκης στο προαναφερόμενο αυστριακό μουσείο, που τα είχε ακαταχώρητα και δεν γνώριζε ότι ανήκαν σε εκείνην. Η δεξιά παλάμη της ανασυστάθηκε αποκαλύπτοντας ότι δεν κρατούσε σάλπιγγα όπως πολλοί πίστευαν μέχρι τότε και εκτίθεται επίσης στο Λούβρο, σε χωριστή βιτρίνα κοντά στο άγαλμα. Το άγαλμα έχει ύψος 3,28 μ. (με τα φτερά) και 5,58 μ. με την μαρμάρινη πλώρη πλοίου πάνω στην οποία είναι τοποθετημένο σήμερα. Φιλοτεχνήθηκε για να τιμήσει τη θεά Νίκη αλλά και μια ναυμαχία – δεν είναι βέβαιο ποια. Ήταν αφιερωμένο σε ναό της Σαμοθράκης και χρονολογείται μεταξύ και 220 και 190 π.Χ. ? οι περισσότερες εκτιμήσεις συγκλίνουν στο 190 π.Χ. Σήμερα στο μουσείο του Λούβρου είναι τοποθετημένο σε βάση και αυτή με τη σειρά της είναι στερεωμένη σε μαρμάρινη πλώρη πλοίου. Στην αρχαιότητα εικάζεται ότι εκείνος που αφιέρωσε το έργο στο ναό της Σαμοθράκης (τόπο φημισμένο στην αρχαιότητα για την ιερότητά του) είχε δώσει παραγγελία να σχεδιαστεί ένα μικρό σύμπλεγμα θεάς και πλοίου.

Σε αυτό το σπουδαίο έργο τέχνης είναι αφιερωμένο το εγχειρίδιο που εξέδωσε το υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού σε κείμενα του προϊσταμένου της ΙΘ’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Δημήτρη Μάτσα. Το εγχειρίδιο εκδόθηκε στα ελληνικά, αγγλικά και γαλλικά και πωλείται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, στο αρχαιολογικό μουσείο Κομοτηνής, στο αρχαιολογικό μουσείο και στον αρχαιολογικό χώρο της Σαμοθράκης. Η έκδοση με τίτλο «Η Νίκη της Σαμοθράκης» παρουσιάστηκε στο θρακικό νησί στο πλαίσιο των επετειακών εκδηλώσεων για τα 150 χρόνια από την ανεύρεση του αγάλματος. Όπως έκανε γνωστό ο κ. Μάτσας μιλώντας στο «Χ»,  «η εφορία μας συμμετείχε στις εκδηλώσεις μνήμης για τα 150 χρόνια από την ανακάλυψη της Νίκης με τη διοργάνωση μιας αρχαιολογικής ημερίδας που έγινε στη Σαμοθράκη. Στην ημερίδα αυτή είχαν προσκληθεί ειδικοί και μίλησαν για τη Νίκη προσφέροντας στους συνέδρους, τους Σαμοθρακίτες και τους επισκέπτες του νησιού, διάφορες πληροφορίες για την ιστορία της ανακάλυψης του αγάλματος, για τη χρονική στιγμή της ανάθεσης του μνημείου στο ιερό των Μεγάλων Θεών, για την ανασκαφική έρευνα που ακολούθησε την ανακάλυψη της Νίκης, στο ιερό μέχρι σήμερα, για τον χαρακτήρα που έχει η πλαστική του αγάλματος και τέλος για την τύχη του αγάλματος στο μουσείο του Λούβρου και τη σχεδιαζόμενη συντήρηση και αποκατάστασή του που προβλέπεται ότι θα ολοκληρωθεί το 2014.

Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων αυτών κυκλοφόρησε σε τρεις γλώσσες και ένας οδηγός από το υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού, ο οποίος είναι πλούσια εικονογραφημένος και αναφέρεται στο χρονικό της ανακάλυψης του αγάλματος, γιατί έχει σημασία να διαβάσει ο επισκέπτης του μουσείου και του αρχαιολογικού χώρου, αλλά και κάθε ενδιαφερόμενος, τις συνθήκες αυτές οι οποίες έδωσαν βέβαια ένα σπουδαίο, ένα αριστούργημα της αρχαίας ελληνικής τέχνης. Από την άλλη μεριά, όμως, κατέστρεψαν πολύτιμη πληροφόρηση η οποία θα έφτανε σε εμάς αν δεν είχαν διαταραχθεί αρχαιολογικά στρώματα μνημείων τα οποία βρίσκονται κοντά στο μνημείο της Νίκης λόγω της απειρίας του ανασκαφέα». 

Αξίζει να σημειωθεί πως τα κομμάτια του γλυπτού βρέθηκαν τμηματικά και στην αρχή η Νίκη εκτίθετο στο Λούβρο δίχως τον κορμό και τα φτερά της αλλά και δίχως την πλώρη, τα κομμάτια της οποίας οι Γάλλοι ειδικοί στην αρχή είχαν εκλάβει ότι ανήκαν σε τύμβο και τα είχαν αφήσει στη Σαμοθράκη. Συγκεκριμένα, η ανεύρεση άρχισε το 1863 από μια αρχαιολογική αποστολή στην οποία επικεφαλής ήταν ο Κάρολος Σαμπουαζό (1830-1909), υποπρόξενος της Γαλλίας στην Αδριανούπολη. Ενώ έσκαβαν σε μια χαράδρα στις 15 Απριλίου του 1863, στα βόρεια του νησιού, ένας Έλληνας εργάτης φώναξε στον Σαμπουαζό «Κύριε, εύραμεν μια γυναίκα!» - ήταν η μισή Νίκη της Σαμοθράκης. Ο Σαμπουαζό ήρθε αμέσως σε επικοινωνία με τον πρέσβη της πατρίδας του στην Κωνσταντινούπολη και εκείνος φρόντισε η Υψηλή Πύλη να δώσει τότε έγκριση για να αποπλεύσει γαλλικό πολεμικό πλοίο και να φορτώσει τη Νίκη της Σαμοθράκης για τη Γαλλία. Το άγαλμα έφτασε στο Λούβρο στις 11 Μαΐου του 1864 και δύο χρόνια μετά εκτέθηκε για πρώτη φορά μετά τις απαραίτητες εργασίες ? χωρίς όμως ακόμα να μπορεί να εκτεθεί το επάνω μέρος του κορμού και τα φτερά.

Η μέθοδος που ακολούθησε κατά την ανασκαφή εκτιμάται σήμερα ότι κατέστρεψε πολύτιμες πληροφορίες για το ίδιο το άγαλμα αλλά και για άλλα τυχόν ευρήματα. Το εγχειρίδιο του κ. Μάτσα έχει σκοπό, «να πληροφορήσει για τις συνθήκες, το χρονικό της ανακάλυψης του αγάλματος, αλλά και όλα τα στοιχεία τα τεχνοτροπικά και τα ιστορικά της ανάθεσής του στο ιερό των Μεγάλων Θεών. Βέβαια, έχει μια βιβλιογραφία για τους ανθρώπους οι οποίοι ενδιαφέρονται να διαβάσουν περισσότερα πράγματα».

Κατά τη διάρκεια των επετειακών εκδηλώσεων στη Σαμοθράκη ο κ. Μάτσας καθώς και οι αρχαιολόγοι James R. McCredie, Bonna D. Wescoat βραβεύτηκαν από τις τοπικές αρχές.  Ο James R. McCredie ασχολείται με την έρευνα στο ιερό των Μεγάλων Θεών από το 1961 και ήταν διευθυντής του προγράμματος της αμερικανικής σχολής κλασικών σπουδών από το 1966 μέχρι το 2012.  Η καθηγήτρια Bonna D. Wescoat,  εργάζεται από το 1977 και είναι σημερινή διευθύντρια του προγράμματος της αμερικανικής σχολής κλασικών σπουδών από το 2012. 

Όλγα Τσιούλφα