«Σκιά στην ψυχή» Ελλήνων και Τούρκων προσφύγων

Στο «Σινεμά χωρίς Κασκόλ» και στο ράδιο Χρόνος 87.5 FM μίλησε ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Θωμάς Σίδερης. Αφορμή στάθηκε η παρουσίαση του βιβλίου του «Οι δικοί μας ξένοι», για το ντοκιμαντέρ που ετοιμάζει με τίτλο «Σκιά στην ψυχή». Ένα έργο, το οποίο μας ταξιδεύει πίσω στην δεκαετία του 1920, στα σκληρά χρόνια της ανταλλαγής των προσφύγων και εστιάζει στη ζωή των άγνωστων αυτών πρωταγωνιστών της ιστορίας.

-Το ντοκιμαντέρ μιλά για όλες τις πτυχές της καθημερινότητας των προσφύγων, είτε είναι ο  έρωτας, είτε είναι η θρησκεία, είτε είναι ο ρατσισμός που βίωσαν οι πρόσφυγες και το ότι χρησιμοποιήθηκαν σαν φτηνά χέρια. Το ντοκιμαντέρ αφορά και τις δύο πλευρές του Αιγαίου, και τους Έλληνες και τους Τούρκους πρόσφυγες.

-Είναι εξαιρετικά δύσκολο, γιατί πατάμε πάνω σε ένα τεντωμένο σκοινί. Στηρίζεται όμως η ταινία σε πρόσφυγες Έλληνες και Τούρκους πρώτης γενιάς, που μας καταθέτουν τις εμπειρίες τους. Μας καταθέτουν την προσωπική ιστορία ζωής και την πορεία τους και το ότι πραγματικά η ιστορία γράφεται από τους ανθρώπους. Πέρα από το τι λέγεται και το τι έχει γραφτεί στα ιστορικά βιβλία, βλέπουμε το πώς ξεδιπλώνεται η ζωή αυτών των ανθρώπων και όλες τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν στην καθημερινότητα τους.

-Τα γυρίσματα έγιναν σε τρεις χώρες. Είναι μία έρευνα που ξεκίνησε το 2008, η οποία καταρχήν αποτυπώθηκε σε ένα βιβλίο, σχετικά με τον τρόπο που επέδρασαν οι πρόσφυγες στην ελληνική μουσική. Είδαμε για παράδειγμα, το πώς διαμορφώθηκε το ρεμπέτικο του μεσοπολέμου μέσα από την ματιά των προσφύγων. Το 2010 ξεκίνησε μια πιο συστηματική έρευνα για την καθημερινότητα των προσφύγων και κάπου εκεί αρχίσαμε να καταγράφουμε με την κινηματογραφική μηχανή με τον Μάριο Πολυζωγόπουλο, που είναι διευθυντής φωτογραφίας του ντοκιμαντέρ, τις συνεντεύξεις. Τους ανθρώπους τους εντοπίσαμε με πολλή μεγάλη δυσκολία, καθώς είναι άνθρωποι μεγάλης ηλικίας. Κάποιοι από αυτούς έχουν περάσει τα εκατό. Επομένως, αυτοί οι άνθρωποι θα έπρεπε να ξαναθυμηθούν, να ξαναενώσουν τα κομμάτια της ζωής τους και τα θραύσματα της μνήμης τους. Αλλά προς μεγάλη μου εντύπωση, έχουν μια φοβερή πνευματική διαύγεια. Θυμούνται τα πάντα και ξεδιπλώνουν με έναν χαρισματικό τρόπο τη ζωή τους.

-Το ντοκιμαντέρ είναι δραματοποιημένο. Αυτό σημαίνει πως κάποια πράγματα αναπαριστώνται μέσα στο ντοκιμαντέρ. Το βασικό ρόλο τον κρατά ένας σπουδαίος ηθοποιός, ο Ακύλλας Καραζήσης, ο οποίος έχει το ρόλο του ερευνητή. Συμμετέχει και η σπουδαία τραγουδίστρια, η Ανθούλα Μίχου, που αναπαριστά την Αγγέλα, την γυναίκα του Βαγγέλη Παπάζογλου, ενός ρεμπέτη του μεσοπολέμου, ο οποίος ήρθε από τις χαμένες πατρίδες. Αυτό που φτιάξαμε, ξεκινάει από εκεί που σταματούν τα υπόλοιπα ντοκιμαντέρ. Έχουμε την ιστορία στο υπόβαθρο και αυτό που βλέπουμε είναι η καθημερινότητα των προσφύγων από τους πρώτους μήνες εγκατάστασης και μέχρι τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1930, τότε που παραδίδονται στους πρόσφυγες τουλάχιστον των ναυτικών κέντρων οι προσφυγικές κατοικίες, που έχει κάνει η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων. Η ζωή τους πια μπαίνει σε μια άλλη τάξη και σε έναν άλλο ρυθμό. 

-Οι πρόσφυγες, και οι Έλληνες και οι Τούρκοι τα πρώτα χρόνια πέρασαν ένα ψυχολογικό σοκ. Εγκατέλειψαν βιαίως την πατρίδα τους και τα σπίτια τους και είχαν στο πίσω μέρος του μυαλού τους την ελπίδα ότι θα επιστρέψουν πίσω. Τουλάχιστον, για τους Έλληνες πρόσφυγες αυτή η ελπίδα σβήνει μετά την συνθήκη της Άγκυρας το 1930. Πια, οι πρόσφυγες κατανοούν ότι η καινούργια πατρίδα είναι αυτή που θα τους αγκαλιάσει και  αυτή που από εδώ και πέρα θα ζήσουν. Οπότε και ξεδιπλώνουν όλη τη δημιουργικότητα τους, όλες τις ιδέες τους, τις σκέψεις τους και την εργατικότητας τους, για την οποία διακρίνονταν. Αρχίζουν πια να ζουν και να δίνουν το δικό τους στίγμα και τη δική τους ταυτότητα σε αυτή την χώρα. 

-Η σύγχρονη τάση της ιστοριογραφίας είναι να εξετάζει την ανθρωπο-γεωγραφία των τόπων και να εστιάζει στα ιστορικά γεγονότα μέσα από την προσωπική ματιά των ανθρώπων και των πρωταγωνιστών των γεγονότων. Αυτό που με απασχόλησε είναι πώς η συλλογική μνήμη περνά από γενιά σε γενιά και φτάνει στο σήμερα. Δηλαδή, τι σημαίνει αυτή η προσφυγική μνήμη, τι σημαίνει να είναι ο προπάππους μας πρόσφυγας. Αυτό προσπάθησα να το φέρω στο σήμερα. Γι’ αυτό μες στο ντοκιμαντέρ θα δούμε τον πρωταγωνιστή να υπάρχει μες στο σήμερα με μικρά παιδιά, με τα οποία επικοινωνεί ώστε να δούμε πως σώζεται η συλλογική μνήμη και τι σημασία έχει για μια κοινωνία. 

-Στην Τουρκία άρχισε τα τελευταία χρόνια, να γίνεται μία ουσιαστική έρευνα και μία ουσιαστική κριτική ματιά των επιστημόνων για το τι σήμαινε ο βίαιος ξεριζωμός και κυρίως η καταστροφή της Σμύρνης. Γιατί, για τους Τούρκους η λέξη καταστροφή ή η βιαιοπραγία ή ο πόλεμος αποτελούσε πάντα ένα αρνητικό στερεότυπο. Έχει ξεκινήσει και από εκεί, μία ουσιαστική κουβέντα για το τι έγινε τότε και πως αυτή η μνήμη μεταφέρεται και στη δική τους συλλογική συνείδηση. 

-Το ντοκιμαντέρ είναι στο τελευταίο στάδιο του μοντάζ με την προσθήκη κάποιων ντοκουμέντων και τεκμηρίων. Κουραστήκαμε πάρα πολύ να βρούμε πρωτότυπο υλικό. Δηλαδή, να βρούμε πρωτότυπες μουσικές, πρωτότυπα λόγια, πρωτότυπες εικόνες και αποσπάσματα κινηματογραφημένα, τα οποία δεν έχουν παίξει σε άλλα ντοκιμαντέρ. Το Μάιο θα κάνουμε μια επίσημη προβολή στην Αθήνα και ίσως στη Θεσσαλονίκη για τους δημοσιογράφους. Αμέσως μετά το ντοκιμαντέρ ταξιδεύει στο φεστιβάλ του Σαν Φρανσίσκο, όπου συμμετέχει στο διαγωνιστικό του τμήμα. Φαντάζομαι μέσα από την εταιρία παραγωγής θα ταξιδέψει σε διάφορα κινηματογραφικά φεστιβάλ και στο εξωτερικό και στην Ελλάδα. Και μετά ευελπιστούμε, επειδή είναι ένα θέμα που ελπίζουμε να το αντιμετωπίζουμε αλλιώς, να βρει και την πορεία του στις ελληνικές αίθουσες, πριν βγει στην τηλεόραση.  

Δεν πιστεύω στις ημερομηνίες ορόσημα. Δεν σημαίνει ότι τιμήσαμε πέρυσι τα ενενήντα χρόνια της συνθήκης της Λωζάννης και αυτό ήταν. Μέσα από το ντοκιμαντέρ «Σκιά στην ψυχή», αλλά και τον προπομπό του, το βιβλίο «Οι δικοί μας ξένοι», το οποίο είναι δίγλωσσο και στα ελληνικά και στα τουρκικά, ανοίξαμε έναν διάλογο και θέλουμε να ελπίζουμε πως θα προκύψουν σημαντικά πράγματα. Δεν είμαστε ιστορικοί, εγώ είμαι δημοσιογράφος. Όμως και από τις δικές μας μαρτυρίες και από αυτό που φέρνουμε στο φως, νομίζω ότι βάζουμε και εμείς ένα πολύ μικρό λιθαράκι στην ιστορική έρευνα.