Ποινικό Δίκαιο και Κινηματογράφος: Μία σχέση υπαρκτή

Μία σχέση υπαρκτή είναι η σχέση μεταξύ ποινικού δικαίου και κινηματογράφου, αφού η έβδομη τέχνη εμπεριέχεται πάρα πολλές σκηνές που αφορούν το ποινικό δίκαιο όπως ανθρωποκτονίες, βασανιστήρια και απάτες. Η εκπομπή του ράδιο Χρόνος 87,5  «Σινεμά χωρίς Κασκόλ» και ο οικοδεσπότης της  Στάθης Κόλιας φιλοξένησε τον επίκουρο καθηγητή Νομικής Σχολής ΔΠΘ Κωνσταντίνο Βαθιώτη και συζήτησε για το ποινικό δίκαιο και τον κινηματογράφο, με αφορμή την ομιλία του που θα γίνει σήμερα Παρασκευή 15 Νοεμβρίου στις 17.00 η ώρα στο αμφιθέατρο 11 της Νομικής στο σεμινάριο που διοργανώνει η ELSA Komotini: «Ποινικό Δίκαιο και Κινηματογράφος: Πλάνη περί το πρόσωπο - Αστόχημα βολής - Παγίδες θανάτου.»

-Το δύσκολο πράγμα στη νομική επιστήμη είναι να βρούμε παραδείγματα, τα οποία θα καταστήσουν εύληπτες κάποιες θεωρίες, που όταν τις ακούνε οι φοιτητές πολλές φορές νοιώθουν μια ιδιαίτερη αμηχανία και χάνονται σε διαφοροποιήσεις που κάνουμε σε θεωρητικό επίπεδο. Ο κινηματογράφος έχει πάρα πολλές σκηνές που αφορούν το ποινικό δίκαιο όπως ανθρωποκτονίες, βασανιστήρια και απάτες. Οπότε μπορεί κάποιος να επιλέξει σκηνές μέσα από ταινίες και να προσπαθήσει να εφαρμόσει τις διάφορες θεωρίες που διδάσκει με παραδείγματα του κινηματογράφου, αντί να κατασκευάζει μόνος του παραδείγματα, τα οποία είναι σχολικά ή ξένα προς την πραγματικότητα.

-Ο σκοπός του σεμιναρίου αυτού, το οποίο γίνεται δοκιμαστικά είναι να δείξει στους φοιτητές, πώς μπορούμε δύσκολα προβλήματα να τα προσεγγίσουμε ζωντανά μέσα από κρίσιμα αποσπάσματα κινηματογραφικών ταινιών που μπορεί να αφορούν σε πρώτο πλάνο άσχετα θέματα, αλλά που έχουνε όλα μία σκηνή που αποτελεί κοινό παρονομαστή για την θεματική που μας απασχολεί. Μάλιστα, το να κάνουμε ένα τέτοιο σεμινάριο στην πόλη της Κομοτηνής, δεδομένου ότι δεν είναι πολλά τα πανεπιστήμια στον κόσμο που έχουν αντίστοιχες ιδέες, βοηθάει αρκετά την στήριξη των εδώ φοιτητών σε μία πολύ δύσκολη εποχή, που τα περισσότερα παιδιά σκέφτονται να φύγουν για μεταπτυχιακά στο εξωτερικό ή παρατούν τις προπτυχιακές τους σπουδές και πάνε κατευθείαν στο εξωτερικό. Ίσως, με αυτό τον τρόπο καταστήσουμε ελκυστικότερη την φοίτηση στη Νομική σχολή της Κομοτηνής, φιλοξενώντας ένα ίσως μόνιμο σεμινάριο μια φορά το μήνα με τέτοιες θεματικές.

-Στο συγκεκριμένο σεμινάριο η θεματική θα είναι η πλάνη περί το πρόσωπο, το αστόχημα βολής σε συνδυασμό με τις επιθέσεις εξ αποστάσεως ή αλλιώς με τις ενέδρες θανάτου. Ειδικότερα, θα προβληματιστούμε για το πώς π.χ. ευθύνεται ένας δράστης, ο οποίος δηλητηριάζει ένα μπουκάλι κρασί, το στέλνει στον πολιτικό του αντίπαλο, αλλά αντί να πιει αυτός, κατά διαβολική σύμπτωση, πίνει η κόρη του την ημέρα της γιορτής, με αποτέλεσμα να πεθάνει εκείνη και όχι ο πολιτικός αντίπαλος. Αυτή μάλιστα η σκηνή εικονογραφείται στο «Σπίτι των πνευμάτων». Οπότε το ερώτημα είναι πλάνη περί το πρόσωπο και άρα τετελεσμένη ανθρωποκτονία, επομένως δυσμενή αντιμετώπιση για το δράστη ή αστόχημα βολής, άρα ευμενέστερη αντιμετώπιση του δράστη, επομένως απόπειρα ανθρωποκτονίας κατά του θύματος που είχε στο μυαλό του ότι έπρεπε να σκοτωθεί  σε συρροή με ανθρωποκτονία εξ αμελείας γι΄ αυτόν που σκοτώθηκε.

-Ακριβώς, σ’ αυτήν την περίπτωση έχεις στοχοποιήσει ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, το σημαδεύεις, πυροβολείς, αλλά το βλήμα πηγαίνει πιο δεξιά και σκοτώνεται κάποιος, τον οποίο δεν είχες φανταστεί εσύ ότι μπορείς να πετύχεις.

-Οι ταινίες που θα σχολιαστούν στο σεμινάριο εκτός απ? το «Σπίτι των πνευμάτων» (1993), θα είναι  το «Traffic» (2000), ο «Παράδεισος» σε σενάριο του Κριστόφ Κισλόφσκι (2002), το «Vantage Point» (2008), το «Notorious» (1946) και «Το ξύλο βγήκε από τον Παράδεισο» (1959).

-Η ιδέα μου είχε έρθει από παλαιότερα. Από το 2007 με 2008 είχα σκεφτεί να προτείνω τη διεξαγωγή ενός τέτοιου σεμιναρίου, υπέβαλα την πρόταση στον τομέα ποινικών και εγκληματολογικών επιστημών, έγινε με χαρά δεκτή, αλλά λόγω διαφόρων προβλημάτων που προέκυψαν, πάγωσε η ιδέα και έμεινε στα χαρτιά.  Όμως, είχα τη δυνατότητα στο πλαίσιο της συγγραφής της τελευταίας μου μονογραφίας για τα τραγικά διλήμματα στην εποχή του πολέμου κατά της τρομοκρατίας να αξιοποιήσω κάποιες ταινίες και να προβληματιστώ. Μέσα από τις ταινίες αυτές με απασχόλησε το  αν είναι επιτρεπτή η χρήση βασανιστηρίων σε βάρος ενός δράστη, ο οποίος έχει απαγάγει ένα ανήλικο θύμα ή σε βάρος ενός τρομοκράτη, ο οποίος έχει τοποθετήσει βόμβες σε διάφορες πόλεις  προκειμένου να σπάσουν και να πουν πού βρίσκεται το παιδί ή η βόμβα αντίστοιχα. Είναι ένα δυσθεώρητο πρόβλημα, το οποίο αποτυπώθηκε σε διάφορες ταινίες, όπως στο «Αδιανόητες πράξεις» με τον Samuel L. Jackson ή στην «Αρπαγή» με τον Liam Neeson. Μερικά χρόνια αργότερα όταν ολοκλήρωνα τη δεύτερη έκδοση του βιβλίου «Ο δόλος: θεμελίωση και αποκλεισμός του στο ποινικό δίκαιο» του 2003, έφτασα στο κεφάλαιο για την πραγματική πλάνη και ήρθα ξανά αντιμέτωπος με την προβληματική που προήλθε από την ταινία το «Σπίτι των πνευμάτων», καθώς και με την προβληματική της χειραγώγησης της πλάνης περί το πρόσωπο που προβάλλεται στην ταινία «Ο Τουρίστας». Αυτά τα δύο προβλήματα, καθώς έπρεπε να τα λύσω με οδήγησαν στο να πω «Δεν πάει άλλο, δεν είναι δυνατόν να βασανίζομαι από τις ταινίες και να μην κάνω κάτι, το οποίο θα μπορούσε να αναδείξει και το ποινικό δίκαιο, αλλά και τον κινηματογράφο σε συνδυαστική αξιοποίηση.» Και έτσι φτάσαμε να υλοποιήσουμε αυτή την ιδέα.

-Από παλιά υπήρχε το πρόβλημα του να θεωρεί ο κόσμος φυσιολογικό το να χρησιμοποιεί η αστυνομία βασανιστήρια στην ανάκριση του κατηγορουμένου, για να μάθει την αλήθεια. Απλώς πριν δεν είχε γίνει η επίθεση κατά των δίδυμων πύργων. Και αυτό διότι η ημερομηνία αυτή άλλαξε την αντίληψη πολλών ανθρώπων για τη χρήση βασανιστηρίων, καθώς μείωσε τα ταμπού των βασανιστηρίων που γίνονται π.χ. για την ανακάλυψη της βόμβας που τοποθέτησαν οι τρομοκράτες. Σίγουρα όμως, ανεξαρτήτως του πριν και του μετά της 11ης Σεπτεμβρίου, η επανάληψη σκηνών που δείχνει κάποιον να βασανίζει το δράστη προκειμένου να αποσπάσει την πληροφορία είναι προβληματική. Και αυτό διότι, μπορεί να δημιουργηθεί ένας εθισμός σ? αυτόν που παρακολουθεί τέτοιες ταινίες και ιδίως στον ανυποψίαστο πολίτη, ο οποίος μπορεί έτσι να σχηματίσει την εντύπωση ότι δεν είναι πρόβλημα, αφού το βλέπουμε να γίνεται τόσο συχνά, να το κάνουμε και εμείς, αν προκύψει κάποια αντίστοιχη ανάγκη. Αυτή η εξοικείωση με τα βασανιστήρια φαίνεται και στην ταινία “Prisoners”.

- Ως φοιτητής παρακολουθούσα και εγώ κινηματογράφο, αλλά όχι με αυτή την εμμονική τάση που έχω τώρα. Περισσότερο παρακολουθούσα στα χρόνια που ήμουν στη Γερμανία, όπου η μοναξιά ήταν μεγαλύτερη και ο κινηματογράφος προσφέρεται ως μια τέτοια διέξοδος. Θυμάμαι ότι ήδη από τότε, προσπαθούσα να υπαγάγω τη θεωρία, που είχα αρχίσει να μαθαίνω σε βάθος στα διάφορα περιστατικά που έβλεπα από τις ταινίες αυτές. Αλλά, ερχόμενος μετά στην Ελλάδα με εγκατέλειψε αυτή η τάση και άρχισα να την ξαναβρίσκω, όταν πλέον έγινα λέκτορας στη Νομική σχολή της Κομοτηνής. Οπότε, έπρεπε να βρίσκω παραδείγματα, ώστε να καθιστώ ελκυστικές κάποιες δύσκολες θεωρητικές περιοχές για τους φοιτητές. Τώρα όμως, όταν πάω να δω μία ταινία, αντί να χαλαρώσω και να την απολαύσω σαν ένας κοινός θεατής, θυμίζω λιγάκι τον οφθαλμίατρο, ο οποίος έχει δύο υπέροχα μάτια μιας γυναίκας μπροστά του και αντί να απολαύσει τα γυναικεία μάτια, κάθεται και κοιτάζει αν έχουν κάποιο πρόβλημα.