Ο εγκαινιασμός της Αγίας Τράπεζας ενός ναού είναι μέρος του χριστιανικού βιώματος

Τα εγκαίνια της αγίας τράπεζας το ναού Παμμεγίστων Ταξιαρχών Ξυλαγανής πραγματοποιούν σήμερα Παρασκευή 12 Ιουλίου. Στις 7.30 το απόγευμα θα γίνει εισόδευση των ιερών  λειψάνων και θα τελεστεί αρχιερατικός εσπερινός. Το Σάββατο 13 Ιουλίου θα τελεστεί ο αρχιερατικός όρθρος των εγκαινίων στις 7 το πρωί. Στις 8.30 το πρωί θα γίνει η λιτάνευση των ιερών λειψάνων, τα εγκαίνια της αγίας τράπεζας, ο καθαγιασμός και θα ακολουθήσει αρχιερατική θεία λειτουργία Αγίου Ιωάννου Χρυσοστόμου. Σε όλες τις ακολουθίες θα χοροστατήσει ο μητροπολίτης Μαρωνείας και Κομοτηνής κ. Παντελεήμων.

ΤΑ ΕΓΚΑΙΝΙΑ ΩΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΣ ΘΕΣΜΟΣ

Τα εγκαίνια (καθαγιασμός) Της Αγίας Τραπέζης εισάγονται ως επίσημος θεσμός της εκκλησίας μας από τον 4ο αιώνα, καθώς μετά το διάταγμα της Ανεξιθρησκίας (Διάταγμα των Μεδιολάνων) 313 μ.Χ. οι Χριστιανοί μπορούν πλέον να τελέσουν τις λατρευτικές τους ακολουθίες υπέργεια.  

Μέχρι τότε οι λατρευτικές ακολουθίες τελούνται εν πολλοίς σε κατακόμβες, οι οποίες είναι τόποι ταφής των Χριστιανών. Ονομαστές είναι οι κατακόμβες της Μήλου και της Ρώμης.

 Η θεία ευχαριστία τελούνταν επάνω σε τάφους μαρτύρων καθώς αυτοί απέδειξαν την αγάπη και την αφοσίωσή τους στον Κύριο με ομολογία της πίστης που τους οδήγησε σε μαρτύριο αίματος. Καθώς όμως ο αριθμός των Χριστιανών αύξανε και οι λατρευτικές ακολουθίες γίνονταν περισσότερες και πολυπληθέστερες δεν ήταν δυνατόν να υπάρχει σε κάθε ναό ένας  μαρτυρικός τάφος. Πολλοί από τους ναούς που χρησιμοποιήθηκαν ήταν άλλωστε μετατροπές ειδωλολατρικών ναών σε Χριστιανικούς. Από τούτο προκύπτει και η παράδοση του προσανατολισμού των Ορθόδοξων Χριστιανικών Ναών: να έχουν το νάρθηκα δυτικά και το Ιερό ανατολικά. 

Η κατασκευή θυσιαστηρίου στον τύπο της Αγίας Τραπέζης που έχουμε σήμερα δημιουργήθηκε τότε. Ο εγκαινιασμός ή καθαγιασμός δεν ήταν τίποτε άλλο παρά η μεταφορά τεμαχίων λειψάνων μάρτυρος ή μαρτύρων και η τοποθέτησή τους σε οπή στο κέντρο του θυσιαστηρίου που ονομάζεται «φυτό» ,ώστε να την καταστήσει και φυσικό ταφικό μνημείο επάνω στο οποίο θα τελούνταν οι ιερές ακολουθίες. Η πρώτη τελετή καθαγιασμού που καταγράφεται ιστορικά είναι αυτή του Ιερού Ναού της Αναστάσεως του Κυρίου (Πανάγιος Τάφος) το 330 μ.Χ. και η οποία εορτάζεται από την εκκλησία μας στις 13 Σεπτεμβρίου κάθε έτους, μία ημέρα πριν τον εορτασμό της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού. 

Ο συμβολισμός και η ουσία του εγκαινιασμού είναι αξιομνημόνευτος τουλάχιστον. Στον τάφο των μαρτύρων, σημείο του τύπου του θανάτου, πηγάζει η αιώνια ζωή χάρις στον Κύριο για τον οποίον απέθαναν. Από το αιματηρό μαρτύριο προκύπτει αναίμακτη θυσία. Από τον τόπο της φθοράς της σάρκας πτωτικού ανθρώπου αναδύεται η άφθορος και αιώνιος ζωή εκ της Θυσίας, της Αναστάσεως και της διαρκούς κοινωνίας του Θεού με τα λογικά δημιουργήματά και παιδιά του: τους ανθρώπους.

Αυτήν την παράδοση όχι σε ανάμνηση, αλλά σε συνέχεια, ακολουθεί η εκκλησία μας σήμερα. Ο Μητροπολίτης και μόνον  μπορεί να τελέσει τα εγκαίνια Αγίας Τραπέζης μέσα στην επικράτεια του: δεν μπορεί μόνος άλλος Επίσκοπος ή Ιερέας χωρίς τον Μητροπολίτη του. Ο λόγος είναι ότι ο Μητροπολίτης της Επαρχίας είναι «εις τύπον και τόπον Χριστού» που σημαίνει ότι φέρει όχι κάποια εξουσία αλλά τη χάρη (δηλαδή τη δύναμη και την ευθύνη) της διαφύλαξης της ορθής πίστης και της εγκυρότητας των μυστηρίων. 

Τα Εγκαίνια Ιερών Ναών ως ακολουθία

Η ακολουθία χωρίζεται σε δύο μέρη: 

α. τη λιτανεία των ιερών λειψάνων και

β. τον καθαγιασμό της Αγίας Τραπέζης. 

Την παραμονή των εγκαινίων την ώρα του Εσπερινού ο Αρχιερέας (Μητροπολίτης) μεταφέρει και εισάγει στο ναό τα ιερά λείψανα των μαρτύρων και τα εναποθέτει σε Άγιο Δισκάριο επάνω στην Αγία Τράπεζα που θα εγκαινιασθεί. Τα ιερά λείψανα ονομάζονται εν προκειμένω «εγκαίνιο της Αγίας Τραπέζης» και αμέσως μετά ο Αρχιερέας  χοροστατεί εις τον Εσπερινό των Εγκαινίων.

Την επομένη ημέρα, και μετά το πέρας της ακολουθίας του Όρθρου των Εγκαινίων ( η ειδική ακολουθία της ημέρας) ο Αρχιερέας ενδεδυμένος με λευκή στολή, σύμβολο καθαρότητας και αγνότητας φέρει στο κεφάλι του τον ειδικό δίσκο σκεπασμένο με το κάλυμμα που σκεπάζονται τα θεία δώρα. Οι ιερείς φέρουν Ευαγγέλιο, Σταυρό και Εικόνες ενώ οι πιστοί φέρουν αναμμένα κεριά και λιτανεύουν τα λείψανα γύρω από το ναό. Σε κάθε στάση (τρεις στο σύνολο) διαβάζονται αναγνώσματα επιστολών και περικοπές Ευαγγελίων. Στη συνέχεια η λιτανεία έρχεται μπροστά στο Ναό όπου έχει τοποθετηθεί αναλόγιο και γίνεται μία από τις κατανυκτικότερες τελετές της Εκκλησίας μας.

Οι θύρες του Ναού είναι κλειστές. Ο Αρχιερέας κτυπά τις θύρες με την ποιμαντορική ράβδο και προστάζει αυτούς που είναι μέσα να ανοίξουν τις πόρτες λέγοντας τον 23ο Ψαλμό του Δαυίδ:

«ἄρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες ὑμῶν, καὶ ἐπάρθητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης».

Λαμβάνει την απόκριση από τους εγκλείστους:

τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης;

Και αποκρίνεται ψάλλοντας θριαμβευτικά:

Κύριος κραταιὸς καὶ δυνατός, Κύριος δυνατὸς ἐν πολέμῳ.

Και μετά

Κύριος τῶν δυνάμεων αὐτός ἐστιν ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης.  

Ανοίγονται οι θύρες και εισάγονται τα Ιερά Λείψανα στο Ναό.

Σε αυτό το σημείο εισερχόμαστε στο δεύτερο μέρος της ακολουθίας των Εγκαινίων της Αγίας Τραπέζης. 

Ο Αρχιερέας τοποθετεί τα Ιερά Λείψανα επάνω στην προς Εγκαινιασμό Αγία Τράπεζα και εκχύνει τρείς φορές Άγιο Μύρο σε αυτά. Στη συνέχεια τα ασφαλίζει σε ειδική λειψανοθήκη και τα τοποθετεί στην οπή στο κέντρο του Θυσιαστηρίου. Πάνω από τα λείψανα ρίχνει μαρμαρόσκονη και κηρομαστίχη, ένα μίγμα από καθαρό κερί, μαστίχα, σμύρνα, αλόη, θυμίαμα, ρητίνη και λάβδανο. Αυτά συμβολίζουν τα μύρα που άλειψε ο Ιωσήφ από Αριμαθαίας το Σώμα του Χριστού πριν την ταφή. Αφού σφραγίσει το «φυτό» με μία πλάκα μαρμάρου, ο Αρχιερέας ενδύεται λευκό χιτώνα , το λεγόμενο σάβανο που συμβολίζει το χιτώνα που τυλίχθηκε το σώμα του Χριστού για την ταφή. Αμέσως μετά δια ευχής καθαγιάζει την Αγία Τράπεζα και με χλιαρό νερό, σύμβολο του Αγίου Πνεύματος και με λευκό σαπούνι πλένει και με φυσικά σφουγγάρια στεγνώνει την Αγία Τράπεζα. Κατόπιν τη ραίνει με ειδικά αρώματα και σταυροειδώς με Άγιο Μύρο το οποίο απλώνει με τα γυμνά του χέρια. Κατόπιν καθαγιάζει πάνω στην Αγία Τράπεζα το Ιερά Αντιμήνσια.

Κατόπιν βγάζει το σάβανο που φορούσε και μαζί με σινδόνα καθαγιασμένη τεμαχίζεται και εμβαπτίζεται μέσα στην κηρομαστίχη που περίσσεψε και δίδεται στο τέλος της Θείας λειτουργίας ως ευλογία σε όλους τους παρισταμένους πιστούς.

Τα αντιμήνσια

Η λέξη αντιμήνσιο είναι σύνθετη από την Ελληνική πρόθεση αντί και την ελληνοποιημένη μορφή της λατινικής λέξη Mensa που σημαίνει τραπέζι. Δηλαδή το αντιμήνσιο είναι μια φορητή Αγία Τράπεζα. Χωρίς αυτό δεν μπορεί να τελεσθεί το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, δηλαδή η Θεία Λειτουργία.

Πρόκειται για ύφασμα διάστασης περίπου 50*40 εκατοστών που φέρει απεικόνιση της Ταφής του Κυρίου και άλλες παραστάσεις σχετικά με το πάθος του Κυρίου ή και της Δευτέρας Παρουσίας. Η χρήση του επεκτάθηκε από τον 8ο  αιώνα και μετά λόγω των διωγμών της εικονομαχίας καθώς οι πιστοί εκκλησιάζονταν σε διαφορετικά μέρη ώστε να κινδυνεύουν λιγότερο από τους διώκτες εικονομάχους.

Αντικατέστησε το ειλητό, ένα ύφασμα σαν μικρό τραπεζομάντηλο με το σημείο του Σταυρού αρχικά επάνω του και κατόπιν με το άπνου σώμα του Χριστού.

Το αντιμήνσιο φέρει την ημερομηνία των εγκαινίων της Αγίας Τραπέζης στην οποία καθαγιάσθηκε και την υπογραφή του οικείου Μητροπολίτου. Όταν υπάρχει νέος Μητροπολίτης σε μία Μητρόπολη είτε λόγω εκδημίας του προηγουμένου Αρχιερέως, ή λόγω ίδρυσης νέας Μητροπόλεως, ο νέος Μητροπολίτης στα πρώτα του εγκαίνια καθαγιάζει αντιμήνσια για όλους τους ενοριακούς ναούς καθώς θα πρέπει να αποσυρθούν όλα τα αντιμήνσια του κεκοιμημένου Αρχιερέως και να αντικατασταθούν με του νέου Μητροπολίτου στο όνομα του οποίου τελούνται πλέον τα μυστήρια.

Πολλοί θεωρούν ότι τότε ολοκληρώνεται η εγκατάσταση του νέου Μητροπολίτου όταν πλέον υπάρχουν αντιμήνσια της αρχιεροσύνης του στη Μητρόπολή του. Αυτό καθιστά και τα πρώτα εγκαίνια κάθε Μητροπολίτου όχι απλά σημαντικά αλλά ιστορικά.

Ο εγκαινιασμός εν τέλει της Αγίας Τράπεζας ενός Ναού είναι μέρος του Χριστιανικού μας βιώματος αλλά και ένα περίτρανο σημάδι συνέχειας της αληθινής πίστης και όχι απλά μια αναβίωση ή ένα αναμνηστικό φολκλορικό γεγονός. Δηλώνει περίτρανα ότι η αληθινή πίστη συνεχίζει να ενδυναμώνει, να ζωοποιεί τον άνθρωπο εις τους αιώνες και δεν υπόκειται σε καμία φθορά λόγω μεταστροφής κοινωνικών, πολιτιστικών ή ιδεολογικών θεωρήσεων. Τουναντίον αποτελεί το πατρικό μας σπίτι στο οποίο επιστρέφουμε μετά τις επιπολαιότητες του κομπασμού, της ημιμάθειας και της ραθυμίας μας.