Μιλιάρια: Τεκμήρια της Αρχαίας Εγνατίας και της ιστορίας της Κομοτηνής

Την άνοιξη του 2006 ο χειριστής εκσκαφέα Δημήτριος Φράγκατζης ειδοποίησε την ΙΘ΄ ΕΠΚΑ για την ανεύρεση αρχαίων κιόνων κατά την εκσκαφή θεμελίων οικοδομής στον αριθμό 113-115 της Εγνατίας Οδού στην Κομοτηνή, σε οικόπεδο φερόμενης ιδιοκτησίας Γεωργίου Κελεσίδη. Στη μικρής έκτασης ανασκαφική έρευνα που ακολούθησε, εντοπίστηκαν έξι τμήματα κυλινδρικών κιόνων και μεταφέρθηκαν στο Μουσείο Κομοτηνής. Διαπιστώθηκε ότι από τα έξι θραύσματα τα τέσσερα συνανήκουν ανά δύο και αποτελούν τέσσερις μιλιοδείκτες. Με πρωτοσέλιδο δημοσίευμα στις 23 Μαρτίου 2006 ο «Χ» είχε αποτυπώσει την αρχαιολογική αυτή ανακάλυψη υπό τον τίτλο «Η οδός Εγνατίας Κομοτηνής βγάζει αρχαία, βυζαντινά… «Κοιμόμασταν στα αρχαία και δεν το ξέραμε»». Τότε η είδηση αναφέρονταν σε μαρμάρινα τμήματα κολώνας, αφού δεν ήταν γνωστή η ιστορική ταυτότητα των ευρημάτων. 

Η επισταμένη όμως έρευνα των αρχαιολόγων και των συντηρητών απέφερε καρπούς. Έτσι σήμερα οι αρχαιολόγοι Χρύσα Καραδήμα και Νικολέτα Κοκκοτάκη παρουσιάζουν για πρώτη φορά στο ευρύ κοινό τα μιλιάρια, τεκμήρια της Αρχαίας Εγνατίας και της ιστορίας της Κομοτηνής. Συγκεκριμένα θα παρουσιαστούν στην 26η επιστημονική συνάντηση για το αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και τη Θράκη. Για εικοστή έκτη συνεχή χρονιά θα πραγματοποιηθεί στην αίθουσα τελετών του παλαιού κτιρίου της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης η επιστημονική συνάντηση που αφορά τις ανασκαφές στη Μακεδονία και Θράκη που συνδιοργανώνεται από τον Τομέα Αρχαιολογίας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας και τη Γενική Γραμματεία Πολιτισμού του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων, Πολιτισμού και Αθλητισμού. Θα γίνουν 86 ανακοινώσεις σχετικές με την αρχαιολογική έρευνα που διεξάγεται στο βορειοελλαδικό χώρο από την Καστοριά ως τον Έβρο.

Στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ένας από τους δύο σημαντικότερους δρόμους που κατέληγαν στην πρωτεύουσα Ρώμη ήταν η via Εγνατία, υπερπόντια προέκταση της via Τραϊόνα διαμέσου του λιμένα της Γναφιάς, που διέσχιζε την Ελλάδα μέχρι τον ποταμό Έβρο. Η Εγνατία περνούσε από το Δυρράχιο, το Λυχνιδό, την Ηράκλεια, την Πέλλα, τη Θεσσαλονίκη, την Αμφίπολη, τους Φιλίππους, το Τόπειρο, την Μαξιμιανούπολη και την Τραϊανούπολη. Η Εγνατία κατασκευάστηκε μεταξύ του 146-120 π.Χ., πάνω στα ίχνη ενός αρχαίου, προ Ρωμαϊκού δρόμου που εκτείνονταν ανάμεσα στις Αδριατικές χώρες και στο Αιγαίο. Αργότερα, κατασκευάστηκε η επέκτασή της από τον Έβρο στο Βυζάντιο και τελικά το όνομα ΕΓΝΑΤΙΑ δόθηκε σε όλο το δρόμο, από την Ρώμη μέχρι την Κωνσταντινούπολη, προς τιμή του Ρωμαίου ανθύπατου Γναίου Εγνάτιου που την κατασκεύασε. 

Ο πρώτος κίονας, που ανακαλύφθηκε στην Εγνατία Οδό, φέρει επιγραφή στη λατινική γλώσσα του αυτοκράτορος Νέρωνος. Στην επιγραφή αναφέρονται οι επισκευές και βελτιώσεις της Εγνατίας οδού από τον αυτοκρατορικό Επίτροπο της Επαρχίας Θράκης Titum Julium Ustum. Οι υπόλοιποι τρεις είναι μιλιάρια της Ρωμαϊκής πόλεως Τοπείρου, την οποία η έρευνα τοποθετεί κοντά στο χωριό Παράδεισος, στη δυτική όχθη του ποταμού Νέστου. Φέρουν τιμητικές επιγραφές στην ελληνική γλώσσα των αυτοκρατόρων Σεπτιμίου Σεβήρου και Καρακάλλα (197-211 μ.Χ), Γορδιανού Γ΄ (238-244 μ.Χ.), Τραϊανού Δέκιου (249-251 μ.Χ.) και Ουαλερειανού και Γαλλιηνού (253-260 μ.Χ.). Ανάλογο μιλιάριο είχε βρεθεί το 1963 κοντά στον Αετόλοφο. Πρόκειται για μιλιάριο της Τοπείρου προς τιμήν του αυτοκρατόρος Μαξιμίνου του Θρακός, ιδρυτή της Μαξιμιανουπόλεως και του γιου του Μαξίμου (235-238 μ.Χ.).

Υπό το φως των νέων αρχαιολογικών δεδομένων από την Κομοτηνή, ιδιαίτερη σημασία αποκτούν ενδεχομένως τα λιγοστά ευρήματα Ρωμαϊκών χρόνων που βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κομοτηνής και φέρουν ως τόπο προέλευσης την Κομοτηνή, χωρίς να διευκρινίζεται η ακριβής θέση ανεύρεσής τους. Πρόκειται για τμήμα μαρμάρινης σαρκοφάγου του 1ου αι. μ.Χ. με λατινική επιγραφή, έναν κορμό ιματιοφόρου ανδρικής μορφής και μια κεφαλή ανδρικού αγάλματος. Πολύ περισσότερο ενδιαφέρον αποκτά η σαρκοφάγος μικρασιατικού τύπου του 3ου αι. μ.Χ., τμήματα της οποίας λίγο καιρό πριν (τον Φεβρουάριο του 2006) είχαν κατασχεθεί σε βάρος του Μ. Μηνόπουλου. Κατά δήλωσή του τα κομμάτια της σαρκοφάγου εντόπισε και ανέσυρε κατά την εκσκαφή θεμελίων οικοδομής στον αριθμό 131 της Εγνατίας Οδού στην Κομοτηνή, ένα μόλις τετράγωνο δυτικά της προηγούμενης οικοδομής. Σε μικρή έρευνα που πραγματοποιήθηκε από την Εφορεία μας, δυστυχώς μετά την ολοκλήρωση της οικοδομής, στον χώρο του πεζοδρομίου εντοπίστηκαν σπαράγματα της σαρκοφάγου σε σχετικά μικρό βάθος αναμεμιγμένα με σύγχρονα υλικά οικοδομής. 

«Εν αναμονή νέων ευρημάτων από την Κομοτηνή, ας ευχηθούμε να υπάρξουν κι άλλα στοιχεία που θα επιβεβαιώνουν τη διέλευση της αρχαίας Εγνατίας κάτω από τη σύγχρονη, κάτι που, αν κρίνουμε κι από το παράδειγμα της Θεσσαλονίκης, θεωρείται πολύ πιθανό», σημειώνουν στο «Χ» οι αρχαιολόγοι Χρύσα Καραδήμα και Νικολέτα Κοκκοτάκη, που μεταβαίνουν αυτές τις μέρες στη Θεσσαλονίκη παρουσιάζοντας τα μιλιάρια της Κομοτηνής. 

Πάντως αν εξασφαλιστεί η απαιτούμενη χρηματοδότηση πρόθεση της τοπικής εφορείας είναι να πραγματοποιηθεί μία περιοδική έκθεση στην Κομοτηνή, όπου το κοινό θα έχει την ευκαιρία να μάθει περισσότερες λεπτομέρειες για τα σημαντικά αυτά ευρήματα, που αναδεικνύουν ιστορικές πτυχές της περιοχής μας, τις οποίες αξίζει όλοι να ανακαλύψουμε. 

Στην επιστημονική συνάντηση που αφορά τις ανασκαφές στη Μακεδονία και Θράκη θα παρουσιαστούν και άλλες αρχαιολογικές έρευνες: 

Γ. Σουκάντος, Σ. Θερμός, Δ. Μαλαμίδου, Α. Πατέλη Τούμπα Οφρυνίου: οικισμός ύστερης εποχής του χαλκού στις παρυφές του Παγγαίου.

Μ. Νικολαΐδου, T. Kozelj, M. Wurch-Kozelj Πύργος στη θέση «Μαχμούτ» Λιμεναρίων και άλλοι κυκλικοί πύργοι στη «χώρα» της αρχαίας Θάσου. 

A. Muller, Γ. Σανιδάς και συνεργάτες Θάσος, βόρειες παρυφές της αγοράς των Χαρίτων: αρχιτεκτονική συνέχεια από τον 6ο αι. π.Χ. ως τον 7ο αι. μ.Χ.

Δ. Κοντοπούλου, A. Genevey, Ε. Αηδονά, F. Blonde, Π. Πετρίδης Νέα αρχαιομαγνητικά δεδομένα από φούρνους και κεραμεική των ανασκαφών της Θάσου: συμβολή στη μελέτη των μεταβολών του γήινου μαγνητικού πεδίου κατά την αρχαϊκή και την πρωτοβυζαντινή περίοδο.

Κ. Καλλιντζή, Δ. Σκουλαρίκη, Κ. Χατζηπροκοπίου, Μ. Χρυσάφη Νέες θέσεις στον αρχαιολογικό χάρτη της Περιφερειακής Ενότητας Ξάνθης.

Χ. Καραδήμα, Ν. Κοκκοτάκη Νέα μιλιάρια της Εγνατίας Οδού από την Κομοτηνή.

Μ. Κουτσουμανής, Ευ. Παπαϊωάννου, Χ. Κεκές Η αρχαιολογική έρευνα στην Πλωτινόπολη Διδυμοτείχου κατά τα έτη 2010 - 2012.

Νικόλαος Λιναρδάτος Η συλλογή αρχειακού υλικού για την τεκμηρίωση της μόνιμης έκθεσης του Βυζαντινού Μουσείου Διδυμοτείχου.

Τα μιλιάρια είναι οδοδείκτες που τοποθετούνταν κοντά σε σταθμούς της Εγνατίας Οδού για να κατατοπίζουν τους ταξιδιώτες για τις οδομετρικές αποστάσεις ανάμεσα στους σταθμούς ανεφοδιασμού. Κατά τον Γεωγράφο Στράβωνα στην Εγνατία υπήρχαν μιλιάρια ανά χιλιόμετρο σ’ όλο το μήκος της από το Δυρράχιο ως τα Κύψελα. Συχνά οι πόλεις έστηναν μιλιοδείκτες με επιγραφές προς τιμήν των αυτοκρατόρων που είχαν διέλθει από την Εγνατία Οδό κατά την εκστρατεία τους προς την Ανατολή, ή είχαν συμβάλει στην συντήρηση και επισκευή του οδικού δικτύου. Στη Θράκη μέχρι τώρα είχαν βρεθεί τέσσερα μιλιάρια, ένα στον Αετόλοφο, ένα στον Δορίσκο και δύο στις Φέρες, από τα οποία το ένα έχει χαθεί από το 1955. Τα νέα μιλιάρια από την Κομοτηνή αποτελούν σημαντικό τεκμήριο για τη διαδρομή της Εγνατίας και την ιστορία της πόλης, για την οποία μέχρι σήμερα πιστεύαμε ότι το αρχαιότερο μνημείο είναι το βυζαντινό φρούριο, η πρώτη φάση του οποίου χρονολογείται στα χρόνια του Θεοδοσίου. Ίσως στη θέση της Κομοτηνής πρέπει να τοποθετηθεί ο Σταθμός της Εγνατίας Οδού Porsulis ή Porsulae, που αναφέρεται στα Ρωμαϊκά Δρομολόγια ως προκάτοχος της Μαξιμιανούπολης και που ο Γ. Μπακαλάκης αποκατέστησε ως Παισούλαι, βασιζόμενος σε αναθηματική επιγραφή στον Δία Παισουληνό.