Εγχειρίδιο για τη σύγχρονη τουρκική λογοτεχνία ετοιμάζουν πανεπιστήμιο Κύπρου και Δημοκρίτειο

Στο τμήμα Τουρκικών Σπουδών του πανεπιστημίου της Κύπρου είχε την ευκαιρία να διδάξει πέρσι για ένα εξάμηνο ο επίκουρος καθηγητής του τμήματος Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξεινίων Χωρών του ΔΠΘ, Γιώργος Σαλακίδης. Εκεί γνώρισε την αναπληρώτρια καθηγήτρια στο τμήμα Τουρκικών Σπουδών του πανεπιστημίου Κύπρου, Μπέρντε Ζάγκαστερ. Μία Γερμανίδα ακαδημαϊκό με σπουδές σε όλη σχεδόν την Ευρώπη, άριστη γνώστρια της τουρκικής αλλά και της ελληνικής γλώσσας. Η κ. Ζάγκαστερ σπούδασε λογοτεχνία στην Γερμανία, ολοκλήρωσε εξειδικευμένες σπουδές στην Άγκυρα και τώρα διδάσκει τουρκική λογοτεχνία στο πανεπιστήμιο Κύπρου. Ζει στην Λευκωσία, τη μοναδική διχοτομημένη πρωτεύουσα στον κόσμο,  ταξιδεύει στο ψευδοκράτος λόγω αντικειμένου και μελετά τους ανθρώπους. Μιλώντας στο «Χ» τόνισε πως είναι τεράστιο το χάσμα μεταξύ των Τουρκοκυπρίων και των εποίκων που ήρθαν από την Τουρκία όπως και των Κούρδων. Είναι κάτι που έχουν αντιληφθεί οι Τουρκοκύπριοι και αγωνιούν να διατηρήσουν την ταυτότητα τους, τον πολιτισμό, την παράδοση τους, είπε. 

Από την επίσκεψη του κ. Σαλακίδη στην Κύπρο ξεκίνησε η συνεργασία των δύο ακαδημαϊκών οι οποίοι αποφάσισαν να ενώσουν τις δυνάμεις τους και να δημιουργήσουν ένα εγχειρίδιο για τους φοιτητές. «Ήταν μία ιδέα της κ. Ζάγκαστερ», είπε μιλώντας στο «Χ» ο κ. Σαλακίδης. Μάλιστα τόνισε πως, «είχε αρχίσει να το δουλεύει η ίδια και άρχισα αμέσως μετά εγώ». Το εγχειρίδιο αυτό έρχεται σύμφωνα με τους δημιουργούς του, να καλύψει το μεγάλο κενό που υπάρχει για την τουρκική λογοτεχνία. Θα αφορά όπως είπε ο κ. Σαλακίδης  τη σύγχρονη τουρκική λογοτεχνία, «δηλαδή από το 1850 και μέχρι σήμερα. Δε θα είναι απλώς θεωρητικά αλλά θα περιέχει μέσα και κείμενα, από τους συγγραφείς με τους οποίους θα μιλήσουμε». Αυτό το εγχειρίδιο αναμένεται να είναι έτοιμο το 2014 και θα απευθύνεται σε φοιτητές.

Στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας βρέθηκε στην Κομοτηνή η Γερμανίδα ακαδημαϊκός και θα παραμείνει για τις επόμενες ημέρες.  Μάλιστα στο πλαίσιο του μαθήματος της επίκουρης καθηγήτριας Μαρίας Δημάση «Γλωσσική πολιτική και γλωσσική παιδεία» η Γερμανίδα καθηγήτρια πραγματοποίησε διάλεξη με θέμα «Όψεις της τουρκοκυπριακής λογοτεχνίας». 

Μίλησε για τη λογοτεχνία των Τουρκοκυπρίων αναλύοντας την ιστορία της λογοτεχνίας  στην τουρκική γλώσσα στην μεγαλόνησο. «Οι Οθωμανοί κατάκτησαν την Κύπρο το 1571 από τους Βενετούς. Όσον αφορά στην Οθωμανική λογοτεχνία από τον 16ο έως τον 19 αιώνα, θα πρέπει κανείς να μιλάει για «Οθωμανική λογοτεχνία στην Κύπρο» ούτως ή άλλως. Οι Τούρκοι στην Κύπρο δεν έβλεπαν τους εαυτούς τους τόσο πολύ ως «Κύπριους», αλλά ως Οθωμανούς με μία κοινή λογοτεχνία και κουλτούρα. Η τουρκική λογοτεχνική σκηνή στην Οθωμανική Κύπρο βασίστηκε αρχικά στις πολιτιστικές απαιτήσεις της πρωτεύουσας Κωνσταντινούπολης. Όπως και σε άλλα μέρη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η τουρκική Οθωμανική λογοτεχνία στην Κύπρο αποτελείται από την «λογοτεχνία Divan», που ήταν διαδεδομένη στους υψηλότερους κύκλους της κοινωνίας, από την λαϊκή λογοτεχνία και από τη «Λογοτεχνία του Τεκέ».  Η «πιο κυπριακή» από τα τρία είδη είναι πιθανώς η λαϊκή λογοτεχνία. Εδώ βρίσκουμε σε πολλά τραγούδια και παραμύθια, καθώς και στα έπη Destan, τοπικά ζητήματα. Μερικά από τα έπη της Κύπρου, που ασχολούνται με κάποιο κομμάτι της ιστορία της Κύπρου, είναι για παράδειγμα: Το έπος του Canbulat από το δέκατο έκτο αιώνα για τον ήρωα Canbulat Πάσα, ο οποίος αποκεφαλίστηκε κατά την κατάκτηση της Λευκωσίας, αλλά εξακολούθησε να πολεμάει». 

Όταν οι Βρετανοί παρέλαβαν το νησί από τους Οθωμανούς το 1878, η κατάσταση στην Κύπρο άλλαξε, κατά τη Γερμανίδα ακαδημαϊκό. Για πρώτη φορά από την αρχή της οθωμανικής κυριαρχίας όπως είπε, η Κύπρος διαχωρίζεται πλέον από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. «Παρόλα όλα αυτά, οι Τουρκοκύπριοι αισθάνονται ακόμα συνδεδεμένοι με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Επιπλέον, πολλοί αισθάνονται την αγγλική κυριαρχία ως αποικιακή δύναμη. Ένα κείμενο που αντικατοπτρίζει αυτή την κατάσταση είναι, για παράδειγμα,  στο τέλος του 19ου αιώνα το «έπος των αδελφών Hasanbulli» που εξεγέρθηκαν κατά της βρετανικής αποικιοκρατίας». 

Μια σημαντική εξέλιξη που εμπίπτει εντός της περιόδου της Αγγλοκρατίας, είναι η ίδρυση του πρώτου τυπογραφείου στην Κύπρο, στη Λάρνακα το 1878, σύμφωνα με την ακαδημαϊκό.  «Συνέπεσε με τη δημιουργία της πρώτης ελληνο-κυπριακής εφημερίδας σε δύο γλώσσες (Ελληνικά/Αγγλικά) με τίτλο «Κύπρος/Cyprus». Το 1879 ιδρύθηκε η πρώτη τουρκοκυπριακή εφημερίδα με τίτλο Η Ελπίδα. Ωστόσο, αυτή η εφημερίδα τυπώθηκε μόλις σε τέσσερα αντίτυπα. Στη συνέχεια έκλεισε εξαιτίας ενός άρθρου που επέκρινε τη βρετανική πολιτική. Η δεύτερη (Dik el-Şark, «Ο Κόκορας της Ανατολής») και η τρίτη (Saded, «Το κύριο θέμα») τουρκική εφημερίδα τυπώθηκαν μόλις 10 χρόνια αργότερα, το 1889. Μετά το 1914, οι Τουρκοκύπριοι ήταν σε δύσκολη κατάσταση. Από τη μία πλευρά, επίσημα το νησί ανήκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ακόμα. Από τη άλλη πλευρά, οι Οθωμανοί ήταν τώρα σε πόλεμο με την Αγγλία, και η Αγγλία είχε προσαρτήσει το νησί.. Για πρώτη φορά οι Τουρκοκύπριοι βρίσκονταν τώρα σε κατάσταση  μειονότητας. Όταν μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο διασπάται η Οθωμανική Αυτοκρατορία, οι Τούρκοι που ζουν στην Κύπρο συνεχίζουν να διατηρούν ουσιαστικά την οθωμανική τουρκική τους ταυτότητα».

Σε άλλο σημείο επισήμανε απευθυνόμενη στους φοιτητές πως «αν και η «κεμαλική επανάσταση» έτυχε ευνοϊκής υποδοχής από τους Τούρκους στην Κύπρο, η Κύπρος, σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λωζάννης το 1923, δεν αποτελούσε τμήμα της Τουρκίας και οι Τουρκοκύπριοι στην αρχή παρέμειναν ξένοι στις εθνικιστικές ιδέες». Η λογοτεχνία των Τουρκοκυπρίων κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου είναι προσανατολισμένη στη λογοτεχνική ζωή της Τουρκίας. Ωστόσο, όλες οι νέες ιδέες και τάσεις έρχονται με κάποια καθυστέρηση στην Κύπρο.  «Έτσι, για παράδειγμα, η «λογοτεχνία Hece» που ήταν πολύ δημοφιλής στην Τουρκία τη δεύτερη και τρίτη δεκαετία του 20ου αιώνα, έρχεται στην Κύπρο μόλις στη δεκαετία του '30 και του '40».

Κατά τη διάρκεια του αγώνα κατά της βρετανικής αποικιοκρατίας στη δεκαετία του '50 , η κ. Ζάγκαστερ τονίζει πως «σημειώθηκαν για πρώτη φορά σοβαρές εντάσεις μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων. Αυτές έγιναν ακόμη πιο βίαιες μετά το τέλος της αποικιοκρατίας το 1960. Στην τουρκική λογοτεχνία της Κύπρου, η εξέλιξη αυτή αντανακλάται σε μια σειρά από έντονα εθνικιστικά κείμενα. Η τουρκική «μητέρα πατρίδα» (anavatan) είναι πλέον ένα σημαντικό θέμα στη λογοτεχνία, που συχνά συνδέεται με νοσταλγικές αναδρομές στο παρελθόν, την εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας στην Κύπρο. Ένα άλλο σημαντικό ζήτημα είναι η αιματηρή σύγκρουση με τους Έλληνες της Κύπρου στο παρόν. 

Οι τίτλοι των έργων του πιο σημαντικού «εθνικού συγγραφέα» αυτής της περιόδου, του  Ozker Yasin, δίνουν ήδη σημαντικές ενδείξεις για το περιεχόμενό τους: Bayraktar Destanı (Το έπος του Σημαιοφόρου, 1953), Kıbrıs’tan Atatürk?e (Aπό την Κύπρο στον Ατατούρκ, 1953), Mehmetçik Kıbrıs?ta (Τούρκοι στρατιώτες στην Κύπρο, 1960), Kanlı Kıbrıs (Αιματοβαμμένη Κύπρος, 1964) ... Η διαίρεση του νησιού το 1974, η οποία ήταν η δραματική κορύφωση αυτής της εξέλιξης, είναι ένα σημαντικό σημείο καμπής για την τουρκική λογοτεχνία στην Κύπρο. Από αυτό το σημείο και μετά, οι δύο μεγαλύτερες εθνοτικές ομάδες της Κύπρου διαχωρίζονται. Το 1983 ήρθε η παράνομη «Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου,» η οποία δεν είναι αναγνωρισμένη από καμιά άλλη χώρα στον κόσμο εκτός από την Τουρκία», τόνισε.  Επικεντρώνοντας ειδικότερα στην τουρκική λογοτεχνία από τη διαίρεση της Κύπρου το 1974, η κ. Ζάγκαστερ παρατηρεί πως, «η τουρκική κυπριακή λογοτεχνία που προέκυψε μετά τη διαίρεση του νησιού, από τη μία πλευρά απεικονίζει την ισχυρή εξάρτηση της βόρειας Κύπρου από την Τουρκία. Από την άλλη πλευρά, μπορούμε επίσης να παρατηρήσουμε πως η λογοτεχνία εγκαταλείπει την εξάρτησή της όλο και περισσότερο, και προσπαθεί να βρει τις δικές της «τυπικές κυπριακές μορφές»... 

Όπως είπε ο σύγχρονος Τουρκοκύπριος συγγραφέας Gürgenç Korkmazel το 2012 σε συνέντευξή του στο τουρκοκυπριακό λογοτεχνικό περιοδικό Arka Bahce (Yaz 2012, sayi 1, s. 40), κατά ειρωνικό τρόπο μόνο μέσω της άφιξης των τουρκικών στρατευμάτων κατάλαβαν οι Τουρκοκύπριοι ότι "η τουρκοκυπριακή ταυτότητα είναι διαφορετική από την ταυτότητα των Τούρκων… Όλο και περισσότερο η λογοτεχνία είναι επίσης ένα μέσο της κριτικής αυτής της εξάρτησης. Πρώτα από όλα θέλω να πω ότι η τουρκική λογοτεχνία στην Κύπρο ήταν πάντα σε μεγάλο βαθμό επηρεασμένη από την ποίηση. Η πεζογραφία είναι ένα είδος που έγινε σημαντικό μόνο κατά το πρόσφατο παρελθόν. Για αυτόν τον λόγο, οι αλλαγές στην τουρκοκυπριακή λογοτεχνία μετά το 1974 σημειώθηκαν αρχικά στην ποίηση. Ένα ορόσημο στην τουρκική κυπριακή ποίηση είναι, στο πλαίσιο αυτό, «Μην κελαηδάς, πέρδικα, θα πεθάνω» του Fikret Demirag από 1972.  

O Demirag στα ποιήματα αυτής της συλλογής ανέπτυξε μία «αντι-ιδεολογία» απέναντι στην ιδεολογική και εθνικιστική ποίηση της δεκαετίας του '50, με την οποία εκφράζει αμφιβολία σχετικά με την πολιτική κατάσταση στην Κύπρο.  Ένα θέμα που συγκινεί βαθύτατα τους Τουρκοκύπριους συγγραφείς σήμερα, είναι το ζήτημα της πολιτισμικής ταυτότητας: Πώς μπορούν οι Τουρκοκύπριοι υπό τις νέες πολιτικές συνθήκες να διατηρήσουν την ιδιαίτερη ταυτότητά τους ως «Τουρκοκύπριοι»;

Προς το τέλος της δεκαετίας του '70 το ζήτημα αυτό οδήγησε στην ανάπτυξη ενός λογοτεχνικού κινήματος που αυτοπροσδιορίζεται ως "γενιά του ?74». Το σημαντικό χαρακτηριστικό του ήταν ότι καταδίκασε τον πόλεμο του 1974 και τις συνέπειές του για την Κύπρο. Οι ποιητές αυτής της γενιάς είχαν κουραστεί να ακούνε στην ποίηση μόνο λέξεις όπως «πατρίδα, έθνος, πόλεμος, δολοφονίες, ήρωας, προδότης, μάρτυρας, μαχητές, έπος». Συνέλαβαν τη λέξη "πατρίδα" με μια νέα έννοια: Στα μάτια τους "μητέρα πατρίδα" δεν είναι η Τουρκία (και η Κύπρος, σύμφωνα με την πολιτική εξάρτηση της από την Τουρκία, η «Γη των παιδιών»), αλλά η Κύπρος. Η πολιτιστική κληρονομιά της Κύπρου, λένε, πρέπει να διατηρηθεί. Και αυτό μπορεί να συμβεί, για παράδειγμα, αν οι τούρκοι  Κύπριοι ποιητές αναπτύξουν το δικό τους στυλ, ανεξάρτητο από το στυλ της Τουρκίας. 

Η διαίρεση των Κύπρου είναι στα μάτια τους ένα παιχνίδι των ξένων δυνάμεων, ενώ το πολυπολιτισμικό παρελθόν του νησιού πρέπει να αποκατασταθεί. 

Η πολιτιστική πολιτική του νέου κράτους της Βόρειας Κύπρου είναι καταδικασμένη από αυτούς ως μια προσπάθεια να καταστρέψει την τουρκοκυπριακή ταυτότητα. Η «κρίση ταυτότητας» είναι το κεντρικό ζήτημα αυτής της γενιάς», επισημαίνει η γερμανίδα ακαδημαϊκός. Εξάλλου όπως είπε μιλώντας στο «Χ», οι Τουρκοκύπριοι ανακαλύπτουν διαφορές με τους Τούρκους που εγκαταστάθηκαν στο νησί μετά τη διχοτόμηση του. Όσο βλέπουν τις διαφορές μαζί τους συνειδητοποιούν τις ομοιότητες με τους Ελληνοκυπρίους. Έτσι αγωνιούν να διατηρήσουν την ταυτότητα του «Τουρκοκυπρίου», κάτι που φαίνεται και στην καθημερινότητα τους. 

Για παράδειγμα όπως είπε η κ. Ζάγκαστερ «Ο Τούρκος πίνει τσάι το πρωί, ενώ ο Τουρκοκύπριος πίνει καφέ». «Με την εισβολή και διχοτόμηση το 1974  χάσαμε το μισό του πολιτισμού μας» ομολογούν σε κείμενα και  συνεντεύξεις τους, Τουρκοκύπριοι λογοτέχνες τα περιοδικά των οποίων υποστηρίζουν το κλίμα της φιλίας και της συνεύρεσης των λαών, επισημαίνει η κ. Ζάγκαστερ.