Αναζητώντας βυζαντινούς ναούς της μοναστικής πολιτείας του Παπικίου

Έχουν γραφεί τόσα για την μοναστική πολιτεία του Παπικίου όρους προγενέστερη από αυτή του Αγίου Όρους με τα 300 περίπου μοναστήρια, σκήτες και στέκια αναχωριτών,  που αναφέρεται σε όλους τους τουριστικούς οδηγούς σαν ένα σημαντικότατο σημείο της Ροδόπης που αξίζει κάποιος να δει στο πέρασμά του. Όμως αν κάποιος το αποφασίσει είναι σίγουρο ότι θα χαθεί στους ορεινούς χωματόδρομους, στα δάση με τα πεύκα και τις κουμαριές δίχως να καταφέρει να προσεγγίσει τα σημεία των ανασκαφών και των ευρημάτων με τα υπολείμματα των εντυπωσιακών μοναστηριών. 

Σε περιπέτεια θα είχε εξελιχθεί η πρόθεσή μας να βρεθούμε στο Παπίκιο χθες αν μετά από επικοινωνίες με ειδικούς και μη, με ορειβάτες, κυνηγούς, ανθρώπους της Λέσχης 4Χ4, με κτηνοτρόφους, με αυτοδιοικητικούς και όσους τέλος πάντων θα μπορούσαν να ξέρουν την περιοχή ή επιβαλλόταν εκ της θέσης τους να την γνωρίζουν βρεθήκαμε στο κενό διανύοντας διαδρομές μέσα στην φύση χωρίς όμως να βρίσκουμε τα μνημεία…

Καλός μας άγγελος τελικά ο πρόεδρος του εξωραϊστικού πολιτιστικού συλλόγου Παπικίου Σωτήρης Πουπουζής, ο μοναδικός μόνιμος κάτοικος Κερασιάς στον οποίο προστρέξαμε που ανέλαβε αυτό ρόλο να μας υποδείξει το σημείο που ήταν με κλειστό αλλά επαλήθευσε με την ομορφιά του τα όσα γράφονται. Για να το βρει κανείς θα πρέπει νάναι μάντης αφού όχι μόνο δεν υπάρχει πινακίδα η κάποια σήμανση, αλλά και το μικρό μονοπάτι που οδηγεί εκεί, καλύπτεται από την βλάστηση και δεν είναι θεατό όσο και να έχει κάποιος εξασκημένο βλέμμα?.

Αν θέλουμε να αναπτύξουμε τον θρησκευτικό τουρισμό θα πρέπει άμεσα με μέριμνα του δήμου Ιάσμου, της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης, 15ης της εφορίας βυζαντινών αρχαιοτήτων να υπάρξει καταγραφή της διαδρομής, τοποθέτηση πινακίδων επεξηγηματικού χαρακτήρα και ανάδειξη του μνημείου τόσο στο Ληνό όσο και πίσω από το μοναστήρι του Οσίου Μαξίμου του Καυσοκαλύβη, αλλά και στην οριογραμμή του Παπικίου όπου απαιτείται ανάβαση για όσους θα ήθελαν να προσεγγίσουν. Διαφορετικά ένα τέτοιο μνημείο αντιμετωπίζεται με αδιαφορία που γεννά ερωτηματικά. Ποιοι δεν θέλουν και γιατί την ανάδειξη του Παπικίου όρους και της μοναστικής πολιτείας του;  

Όπως υποστηρίζει ο ερευνητής του χώρου αρχαιολόγος Νίκος Ζήκος που τώρα απολαμβάνει τη σύνταξή του,  με γάλος αριθμός βυζαντινών ναών και άλλων κτισμάτων, εντοπισμένων βόρεια των οικισμών Πολυάνθου, Ληνού, Μίσχου, Ασώματου και Θάμνας στους πρόβουνους της Ροδόπης, επιβεβαιώνει την ορθότητα της ταύτισης της περιοχής με το Παπίκιον των βυζαντινών πηγών.

«Οι γραπτές βυζαντινές πηγές για το Παπίκιον ενισχύονται και από τα αρχαιολογικά δεδομένα. Συγκεκριμένα αποκαλύφθηκαν με ανασκαφικές έρευνες, από το 1982 και μετά, τα ερείπια τριών θολοσκέπαστων ναών, σε σχήμα ελευθέρου σταυρού με συνεπτυγμένες τις κεραίες, 11ου-12ου αι., βυζαντινός λουτρών και δύο εκτεταμένα μοναστηριακά συγκροτήματα της ίδιας εποχής πλησίον των οικισμών Σώστη και Ληνού.

Το δεύτερο μοναστήρι κτίστηκε με την οικονομική συνδρομή της αυτοκράτειρας Μαρίας Βοτανειάτη της οποίας ο τάφος με το χρυσό δακτυλίδι της βρέθηκε βόρεια του καθολικού. Βρέθηκαν επίσης ενδιαφέροντα σπαράγματα από τον τοιχογραφικό διάκοσμο, κεραμική, μολυβδόβουλλα ενώ έχει διασωθεί το μεγαλύτερο τμήμα του πολύχρωμου μαρμαροθετημένου δαπέδου σε συσχετισμό με τα ευρήματα αποδεικνύεται ότι το Παπίκιον Όρος είχε άμεση επικοινωνία με τα γύρω αστικά κέντρα, αλλά και με την ίδια την Κωνσταντινούπολη. Η μεγαλύτερη ακμή του ως μοναστικό κέντρο  είναι κατά τον 11ο-12ο αι. ενώ μετά την εποχή αυτή το μοναστικό κέντρο παρακμάζει και στους μεταβυζαντινούς χρόνους δεν υπάρχει πια. Η μετονομασία του Παπικίου και γενικότερα της Ροδόπης σε Despot Dag (όρος του Θεού) αποτελεί ανάμνηση του μοναχισμού που αναπτύχθηκε κατά τη βυζαντινή περίοδο».

Σταύρος Φανφάνης