Αναδρομή στο παρελθόν της Κομοτηνής μέσα από το βιβλίο του Ι. Ακτσόγλου

«Όψη της διοικητικής οργάνωσης της έδρας της διοικήσεως Γκιουμουλτζίνε (Gümülcine Sancağı) και στοιχεία για τον πληθυσμό της περί τα τέλη του 19ου αιώνα», είναι ο τίτλος  του ερευνητικού βιβλίου που επιμελήθηκε ο Ιάκωβος Ακτσόγλου, επίκουρος καθηγητής του τμήματος Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού των Παρευξείνιων Χωρών του ΔΠΘ. Το βιβλίο βασίζεται σε σχετικές πληροφορίες από την Επετηρίδα της Γενικής Διοίκησης Αδριανούπολης (Εντίρνε) του οικονομικού έτους 1314 (1898-1899). Ως αποτέλεσμα πολυετούς έρευνας του συγγραφέα του, εκδόθηκε από την Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, μετά από απόφαση που έλαβε η Επιτροπή πολιτισμού-τουρισμού και κυκλοφορεί τις τελευταίες δύο εβδομάδες. Με ευθύνη της Περιφέρειας πρόκειται να διανεμηθεί σε όλες τις μεγάλες βιβλιοθήκες της χώρας, καθώς και σε όλες τις τοπικές βιβλιοθήκες της Θράκης, ώστε να είναι εύκολη η πρόσβαση του, σε όποιον επιθυμεί να το μελετήσει. Εξάλλου αποτελεί μία συμβολή στην ιστορία της Κομοτηνής, όπως αναφέρει στο εξώφυλλο του βιβλίου, ο ίδιος ο συγγραφέας. 

Κατά τη μετάβαση από το 19ο στον 20ο αιώνα η κώμη της τότε Γκιουμουλτζίνε αποτελούσε το διοικητικό κέντρο στη βαλκανική έκταση του οσμανικού κράτους. Η πάλαι ποτέ κραταιά αυτοκρατορία διένυε την τελευταία φάση του ιστορικού της βίου και συνάμα την περίοδο απολυταρχίας, καθεστώς το οποίο είχε επιβάλει ο σουλτάνος Αμπντούλ Χαμίτ Β' στην προσπάθεια του να αντιμετωπίσει τα προβλήματα της χώρας του. Παρόλα αυτά, πολιτικές και ιδεολογικές ζυμώσεις-στο εσωτερικό και το εξωτερικό-προετοίμαζαν το περιβάλλον στο οποίο θα εισέρχονταν με την έλευση του νέου αιώνα. Πολύ σύντομα, εντός του χρονικού ορίζοντα της επόμενης 20ετίας, οι εξελίξεις στον ρέοντα ιστορικό χρόνο θα μεταβάλουν τις μέχρι τότε επικρατούσες συνθήκες στην εν λόγω περιοχή. 

Οι συγκρούσεις που θα ακολουθήσουν το 1912-1913 και το 1914-1918, θα προκαλέσουν αντίστοιχες αναδιατάξεις των συνόρων. Μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και τη βραχύβια «Προσωρινή ή Ανεξάρτητη Κυβέρνηση της Δυτικής Θράκης» (Αύγουστος-Οκτώβριος 1913)-η σύσταση της οποίας ήταν αποτέλεσμα του σχεδιασμού πολιτικών και στρατιωτικών προσωπικοτήτων προερχόμενων από το χώρο τω Νεότουρκων και της δράσης αξιωματικών του στρατού από τον ίδιο χώρο, των ίδιων που λίγο αργότερα θα συγκροτούσαν-στελέχωναν και την τότε υπηρεσία αντικατασκοπείας και προπαγάνδας «Ειδική Οργάνωση» και ανελήφθη ως προσπάθεια ώστε να αποτραπεί η εκχώρησης της περιοχής στη Βουλγαρία-θα ακολουθήσει η βουλγαρική διοίκηση(1913). Κατά της διάρκεια της η κώμη θα καταστεί έδρα διοικητικής περιφέρειας/νομού. Μετά το τέλος του πρώτου παγκοσμίου πολέμου θα εγκατασταθεί σε αυτήν η έδρα της διασυμμαχικής διοίκησης(1919). Το 1920 η κώμη και μέρος του εδάφους που καταλάμβανε η οσμανική διοίκηση Γκιουμουλτζίνε θα παραδοθούν στην ελληνική διοίκηση. Ύστερα από  την οριστική χάραξη των συνόρων και την ενσωμάτωση του τμήματος της Θράκης στον εθνικό κορμό, η Κομοτηνή-που σταδιακά αναπτύσσεται και εξελίσσεται σε πόλη-θα καταστεί σημαντικό διοικητικό κέντρο στην Περιφέρεια του ελληνικού κράτους έδρα της γενικής διοίκησης Θράκης, νομού και σήμερα της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης. Αυτά αναφέρει στην εισαγωγή του, ο κ. Ακτσόγλου και επισημαίνει στον αναγνώστη, ότι οι σελίδες που έχει στα χέρια του  περιλαμβάνουν στοιχεία σχετικά με τη διοίκηση της Γκιουμουλτζίνε και σκιαγραφούν το διοικητικό οργανωτικό πλαίσιο της έδρας της, όπως αυτό είχε διαμορφωθεί κατά την αναφερόμενη στον τίτλο του έργου χρονική στιγμή.  

Αφορμή γι΄αυτή την προσέγγιση, όπως επισημαίνει, υπήρξε η συμμετοχή στο 3ο διεθνές συνέδριο Βαλκανικών Ιστορικών Σπουδών το οποίο οργανώθηκε από το ιστορικό και λογοτεχνικό αρχείο Καβάλας και πραγματοποιήθηκε στην πόλη μας στις 17-18 Σεπτεμβρίου 2010. Βασικό αίτιο: το ενδιαφέρον για τον τόπο, την Κομοτηνή και την ευρύτερη περιοχή της Ροδόπης με τη χαρακτηριστική πολιτισμική της ποικιλία, «που προσπαθούμε να γνωρίσουμε και να αντιληφθούμε όσο γίνεται καλύτερα, μετά και την εδώ διαμονή μας τα τελευταία χρόνια», τόνισε.  

Η κύρια πηγή που αξιοποίησε κατά την πολυετή έρευνα του, ο Ιάκωβος Ακτσόγλου ήταν η προτελευταία επετηρίδα της γενικής διοίκησης Αδριανούπολης, όπως είπε μιλώντας στο «Χ».  «Οι επετηρίδες αυτές αποτελούν ένα σώμα όχι μόνο για το βιλαέτι της Αδριανούπολης και τη γενική διοίκηση της Αδριανούπολης, αλλά και για άλλες γενικές διοικήσεις για τις οποίες υπάρχει σχετικό ενδιαφέρον, όπου υπήρχε ελληνικός πληθυσμός στα χρόνια της οσμανικής αυτοκρατορίας βρίσκονται στη βιβλιοθήκη του τμήματος. Είναι μια προσπάθεια που έκανε το τμήμα γλώσσας και φιλολογίας ώστε να αποκτήσει ένα σώμα αρχειακού υλικού οσμανικού, για να εξυπηρετήσει τις ερευνητικές και διδακτικές ανάγκες του τμήματος. Όλο αυτό το υλικό, λοιπόν, έχει έρθει από το εξωτερικό και βρίσκεται σήμερα στη βιβλιοθήκη του τμήματος». 

Αυτό το βιβλίο παρουσιάζει μια εικόνα περί τα τέλη του 19ου αιώνα για το πώς ήταν οργανωμένη η διοίκηση στην έδρα του Σαντακίου, που ταυτόχρονα είναι και έδρα του Καζά της τότε Γκιουμουλτζίνας, σήμερα Κομοτηνής. Επίσης, το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη. Το πρώτο μέρος αναφέρεται σε ένα λεπτομερή σχετικά γεωγραφικό σχεδιασμό. Δηλαδή, ποια είναι τα διοικητικά όρια εκείνης της εποχής του Σαντακίου της Γκιουμουλτζίνας και ποια είναι τα διοικητικά όρια του Καζά της Γκιουμουλτζίνας. Ποιες είναι οι επαρχίες που συνιστούν τον κεντρικό Καζά της Γκιουμουλτζίνας. Το δεύτερο μέρος αναφέρεται στους πληθυσμούς έτσι όπως δίδονται από την επίσημη επετηρίδα. Το τρίτο μέρος παρουσιάζει το διοικητικό οργανόγραμμα, το «ψαροκόκκαλο» της διοίκησης, όπως το χαρακτήρισε ο συγγραφέας. 

Το βιβλίο συνοδεύεται από ένα εκτενές παράρτημα στο οποίο περιλαμβάνονται μετεγγραμμένοι από τα οθωμανικά όλοι οι πίνακες πληθυσμού. Καθώς επίσης έχει γίνει και μια δουλειά υπολογιστική, όπου όλα τα αποτελέσματα των πληθυσμών παρουσιάζονται με γραφήματα, έτσι ώστε να είναι πολύ εύληπτα στον αναγνώστη και ως προς τον αριθμό και ως προς το ποσοστό του πληθυσμού. Έχουν γίνει αποδόσεις αρρένων, θηλέων, Αρμενίων, Ρωμιών, μουσουλμάνων, Ισραηλιτών. «Έχουμε, δηλαδή, μια σχετικά πλήρη εικόνα του πληθυσμού με βάση τα επίσημα στοιχεία για τα οποία υπάρχουν εκτενή σχόλια στις υποσημειώσεις», ανέφερε ο κ. Ακτσόγλου. Πέραν αυτού, το βιβλίο περιλαμβάνει έναν μοναδικό χάρτη «Χωρικής Κατανομής των Συνοικιών της Κώμης της Γκιουμουλτζίνε περί τα τέλη του 19ου αιώνα». Χάρτης που επιμελήθηκε ο Ιάκωβος Ακτσόγλου και απεικονίζει τα τότε διοικητικά όρια της Κομοτηνής, τη σύνθεση του πληθυσμού, και τις γειτονιές όπου διέμεναν οι Ρωμιοί, οι Αθίγγανοι, οι Αρμένιοι, οι Ιουδαίοι, καθώς και οι Μουσουλμάνοι. 

Η έρευνα του, κ. Ακτσόγλου διήρκησε τρία χρόνια, και  «το αποτέλεσμα αυτής της δουλειάς ήταν το ότι έχει συγκεντρωθεί ένα υλικό για μια επόμενη, κάποια στιγμή, παρουσίασή του, μια επόμενη δημοσιοποίησή του σχετικά με τα παλαιά και νέα τοπωνύμια. Κάτι καινούριο που μπορεί να μην είναι βιβλίο, μπορεί να είναι ένα μικρό πόνημα, να μην είναι δηλαδή της τάξεως των 150 σελίδων, να είναι κάτι μικρότερο ή να είναι κάτι που θα βγει σε συνεργασία με κάποιον άλλο συνάδελφο για την ευρύτερη περιοχή της Θράκης ίσως. Η έρευνα μας δίνει πληροφορίες τις οποίες εν καιρώ αξιοποιούμε», τόνισε. 

Όλγα Τσιούλφα