Θεοχάρης Δαλακούρας: Πρέπει να προωθήσουμε συμφωνίες έκτισης ποινών αλλοδαπών στις χώρες τους

Δριμύ «κατηγορώ» ως προς τη δημιουργία φυλακών υψίστης ασφαλείας εξαπέλυσαν την περασμένη εβδομάδα 41 πανεπιστημιακοί, ποινικολόγοι και εγκληματολόγοι. Σε κείμενο που συνυπογράφουν, με παραλήπτη τον Δικηγορικό Σύλλογο Αθήνας, και κοινοποιούν σε όλους τους αρμόδιους θεσμικά φορείς, προεξάρχοντος του υπουργείου Δικαιοσύνης, οι πανεπιστημιακοί θέτουν σοβαρά ζητήματα συνταγματικότητας του οικείου νόμου (4274/2014), σχετικά με τις αρχές της ισότητας και της αναλογικότητας. Τονίζουν ότι με τις διατάξεις του «δημιουργείται ανασφάλεια δικαίου σε ένα πεδίο, όπου προέχει η προστασία των ατομικών δικαιωμάτων. Με το νέο νομοθετικό πλαίσιο, ανατρέπονται αδικαιολόγητα είτε επιλεκτικά με βάση το είδος του εγκλήματος που τελέστηκε, είτε με βάση αόριστα και απολύτως υποκειμενικά αξιολογικά στοιχεία -επί το δυσμενέστερο- το καθεστώς κράτησης και συνθήκες διαβίωσης της συντριπτικής πλειονότητας των κρατουμένων στις ελληνικές φυλακές». Ποιοι τελικά θα εμπίπτουν στις διατάξεις του νόμου αυτού; Το πεδίο εφαρμογής κρίνεται εξαιρετικά ευρύ. «Με όρους ελληνικής σωφρονιστικής πραγματικότητας, η ρύθμιση αυτή αναφέρεται στην πλειοψηφία των κρατουμένων στις ελληνικές φυλακές» επισημαίνουν οι 41, προσθέτοντας ότι υπάγονται -κατά παράβαση του τεκμηρίου αθωότητας- και οι προσωρινά κρατούμενοι.

Οι καθηγητές κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου μεταξύ άλλων για τη διάρκεια κράτησης σε φυλακές υψίστης ασφαλείας (καταστήματα κράτησης τύπου Γ, όπως αποκαλούνται), κρίνοντάς τη δυσανάλογα μεγάλη, με σαφές το ενδεχόμενο να εξαντλήσει τον συνολικό χρόνο κράτησης των κρατουμένων. «Η παραμονή σε ειδικό φυλακτικό καθεστώς αρχικά για τουλάχιστον δυο ή τέσσερα έτη, και ο ανα διετία επανέλεγχος των (αόριστων) προϋποθέσεων -που κρίνονται από μονοπρόσωπο όργανο- αντιστρατεύονται πάγιες θέσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, σχετικά με τον εύλογο χρόνο παραμονής σε «ειδικό» καθεστώς στέρησης της ελευθερίας», σημειώνουν. Οι ίδιοι χαρακτηρίζουν μάλιστα αμιγώς «τιμωρητικές» τις πρακτικές που έχουν να κάνουν με τη διαβίωση των κρατουμένων στις φυλακές υψίστης ασφαλείας, αναμένοντας ότι θα δημιουργήσουν περισσότερα προβλήματα από αυτά που θεωρείται -κατά τον νομοθέτη- ότι λύνουν. Και αυτό γιατί τροποποιείται καθοριστικά η επικοινωνία με το κοινωνικό περιβάλλον: μειωμένες επισκέψεις, εξαίρεση από άδειες και ημι-ελεύθερη διαβίωση, παροχή αντικινήτρων για εργασία.

Ανάμεσά τους υπογράφουν καθηγητές πανεπιστημίου του ΔΠΘ, όπως ο Θεοχάρης Δαλακούρας καθηγητής στη Νομική Σχολή Κομοτηνή.

-Εμείς επιστημονικά έχουμε το χρέος και την υποχρέωση, όταν έρχεται κάποιος νόμος ή όταν έχουμε τέτοιες διατάξεις να παίρνουμε θέση. Άλλωστε το κάνουμε και θεσμικά το κάνουμε και δια του ιδίου του Υπουργείου και τις διαδικασίες που προβλέπονται. Εν προκειμένω δεν έχει υπάρξει η διαδικασία εκείνη που θα οδηγούσε στο να ληφθούν υπόψη κάποιες θέσεις και να δούμε τέλος πάντων τι σκοπιμότητες έχει ο κάθε νόμος που βγαίνει. Το θέμα των φυλακών τύπου Γ δεν είναι καινούργιο. Ψηφίστηκε, υπάρχει και υπήρχε με τον άρθρο 20 του νόμου 3772/2009. Άρα τέτοια καταστήματα τύπου Γ είχαμε από το 2009. Το ερώτημα ήταν, αν το έχουμε και σε ποιον βαθμό υλοποιήσει. Τώρα, με την ψήφιση του νέου νόμου 4274/2014, κι εδώ τίθεται ένα άλλο ερώτημα, πως θα υλοποιηθεί.

-Ούτε έχουν διευκρινιστεί, ούτε έχουν προωθηθεί στην ίδια διαδικασία. Αυτό που άλλαξε ήταν το θεσμικό πλαίσιο. Είχαμε, δηλαδή, ένα πιο στενό και πιο αυστηρό θεσμικό πλαίσιο, το οποίο αναγνώριζε μια αναγκαιότητα, διότι μια τέτοια αναγκαιότητα θεωρητικά υπάρχει και όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά σε όλο τον κόσμο. Πρέπει, όμως να είναι ενταγμένη με τέτοια διαδικασία, που να υπακούει στις συνταγματικές επιταγές και να μην αλλοιώνει ή να μην τορπιλίζει το καθεστώς της κράτησης.

-Εδώ έχουμε τρία επιμέρους προβλήματα. Κανένας δε διαφωνεί για κάποιο τέτοια αναγκαιότητα. Τι θα καταλάμβανε; Τους απολύτως επικίνδυνους. Θα μπορούσε να καταλαμβάνει περιπτώσεις τρομοκρατίας, κάποιες εξειδικευμένες περιπτώσεις. Εάν, όμως, οι φυλακές τύπου Γ, ενώ εισάγονται ως εξαίρεση, στην πράξη θα καταλαμβάνουν το σύνολο ή την πλειοψηφία των φυλακισμένων, τότε δε μιλάμε για φυλακές τύπου Γ ως εξαίρεση, αλλά μιλάμε για μία διαστροφή της σκοπιμότητας που καλείται να εξυπηρετήσει. Αυτό είναι το πρώτο ζητούμενο. Αυτό το δικαιολογώ ως εξής: πρώτον, σε αντίθεση με άλλες χώρες, στην Ελλάδα έχουμε ένα αυστηροποιημένο ποινικό σύστημα και είναι γενική παραδοχή. Αυτό δε συνδέεται με το πώς εφαρμόζεται σε όλα τα επιμέρους στάδιά του. Σε επίπεδο ποινών, όμως, έχουμε ένα πολύ αυστηροποιημένο ποινικό σύστημα. Σε επίπεδο, επίσης, των πρώτων σταδίων έκτισης της ποινής έχουμε πάλι ένα αυστηροποιημενο σύστημα. Στην Ελλάδα, σε αντίθεση με πολλές άλλες χώρες, έχουμε για συγκεκριμένα οικονομικά εγκλήματα ένα εντελώς αυστηρό ποινικό καθεστώς, δηλαδή μια απάτη στην Γερμανία έχει μέσο όρο επιβολής από 2-6 χρόνια, ενώ στην Ελλάδα από 8-18, ανάλογα με τις καταστάσεις. Αυτό από μόνο του το παράδειγμα δείχνει ότι έχουμε ένα πιο αυστηρό πλαίσιο. Αυτό για τις φυλακές τύπου Γ έχει σημασία στο ότι πλέον ανοίγει ως προϋπόθεση τη δυνατότητα να υπαχθεί κι αυτός σε φυλακές τύπου Γ.

-Ακριβώς. Δεν είναι αφηρημένο να βρεθούν κάποιοι επιχειρηματίες σε φυλακές υψίστης ασφαλείας, ενδεχομένως τυπικά μόνο με συγκεκριμένες διαδικασίες θα βρεθούν αυτοί, δηλαδή αν κατηγορηθούν και για εγκληματική οργάνωση, αν κατηγορηθούν για κάποιες ομαδικές απάτες. Υπάρχουν συγκεκριμένα άρθρα. 

-Ουσιαστικά υποδεικνύουμε και λέμε. Επειδή έχουμε ένα καθεστώς αυστηροποιημένο και επειδή το ανοίγουμε και σε μία άλλη κατεύθυνση –ενώ στο προηγούμενο καθεστώς του 2009 δεν επιτρεπόταν σε υποδίκους και τώρα επιτρέπεται- λέμε, ότι έτσι καταλαμβάνεται ο μεγαλύτερος δυνατός αριθμός. Αποτέλεσμα είναι ότι, ενώ εισάγεται ως εξαίρεση, θα καταλήξει να γίνει κανόνας. Αυτό θα οδηγήσει, όμως, στο να μην υπηρετηθεί ούτε η σκοπιμότητα που καλείται να προωθήσει ο νόμος. Υποδεικνύουμε, επομένως, και μέσω του Δικηγορικού Συλλόγου και μέσω της ολομέλειας Δικηγορικών Συλλόγων προς τον Υπουργό Δικαιοσύνης, ότι ενυπάρχουν συγκεκριμένοι κίνδυνοι, οι οποίοι θα ανακύψουν κατά την εφαρμογή, ότι αντί να έχουμε εξαίρεση, θα γίνουν όλες οι φυλακές στην πλειοψηφία τους τύπου Γ. 

-Θα σας φέρω ένα παράδειγμα. Η φυλακή του Δομοκού είναι η μόνη που θα λειτουργήσει με τα νέα δεδομένα. Αν εφαρμόσουμε, όπως εισάγεται, τον νόμο, πόσοι θα χωρέσουν στην φυλακή Δομοκού; Τα ¾ κοντά υπάγονται στην διαδικασία αυτή. Θα κάνουμε, επομένως, κι όλες τις άλλες φυλακές τύπου Γ; Μα δεν μπορούμε να τις κάνουμε, ούτε από άποψη οικονομοτεχνικής δομής δεν μπορούμε να τις κάνουμε. Αντί να αντιμετωπίζουμε το ζήτημα του σωφρονισμού σε ένα επίπεδο διαφορετικό, αντί αντιμετωπίζουμε τις ποινικές διαδικασίες και να εξαντλήσουμε τις δυνατότητες επίλυσης των προβλημάτων εκεί, τι θα κάνουμε; Θα βρεθούμε στο στοίχημα να ιδρύσουμε άλλες 5 φυλακές τύπου Γ; Αυτός είναι ο νομικός πολιτισμός μας; Επίσης, λέμε ότι ήδη ως χώρα βρισκόμαστε σε συμφόρηση των φυλακών και σε μια διαδικασία που δεν μας τιμά ως χώρα, δηλαδή είμαστε σε ένα καθεστώς για το οποίο έχουμε δεχτεί δημόσια ανακοίνωση σύστασης (δημόσια δήλωση από το ευρωπαϊκό δικαστήριο δικαιωμάτων του ανθρώπου κατά της χώρας μας 2011), ότι κάτι δεν πάει καλά. Οι συνθήκες των φυλακών, λόγω της συμφόρησης, δεν είναι στα καλύτερα δυνατά επίπεδα, για να μιλήσω εντελώς διπλωματικά. Ενόψει τούτων, έχουμε μια δημόσια δήλωση ?κι αυτό ως καθηγητές το γνωρίζουμε λόγω της επιστημονικής μας συσχέτισης- που έχουν γίνει αντίστοιχα για την Τουρκία, την Τσετσενία, για διάφορες τέτοιες χώρες και φτάνουμε κι εμείς, κράτος μέλος της ΕΕ, να δεχόμαστε τέτοια δήλωση. 

-Η λογική λέει ότι σε προηγούμενο επίπεδο πρέπει να τα βρούμε, όχι όπως λέμε ιατρικά στην πρόληψη. Αυτό είναι εντελώς διαφορετικό μέγεθος, αλλά στην αντιμετώπιση και την προετοιμασία στον ποινικό μηχανισμό. Η συμφόρηση των φυλακών πρέπει να αντιμετωπιστεί σε προηγούμενο στάδιο, το ίδιο και των κριτηρίων και όλων των δεδομένων. Έχουμε μια διαδικασία προκλήσεων που πρέπει να αντιμετωπιστούν σε προηγούμενο πεδίο και με διαφορετικές συμφωνίες, γιατί στις φυλακές υπάρχει και συμφόρηση της τάξεως του 50% και άνω αλλοδαπών κρατουμένων. Πρέπει να προωθήσουμε συμφωνίες έκτισης των ποινών των αλλοδαπών στις χώρες τους. Ήδη εσχάτως, χθες για παράδειγμα, επικυρώσαμε μια οδηγία. Απόφαση-πλαίσιο, όμως, που είχαμε υποχρέωση ως χώρα στο Υπουργείο Δικαιοσύνης. Επικυρώσαμε -από το 2009 εκκρεμούσε- τώρα για το νέο δικαστικό χώρο, που δίνεται η δυνατότητα εκδίκασης και έκτισης ποινών στις διαφορετικές χώρες της ΕΕ. Τέτοιες προτάσεις πρέπει να τις προωθήσουμε σε μέγιστο βαθμό με προσοχή έτσι, ώστε να υπακούουν στις δικαιοπρακτικές αξιώσεις της χώρας μας, του Συντάγματός μας και του πολιτισμού μας, και να βρούμε τέτοιους τρόπους, ώστε να αποσυμφορήσουμε το πρόβλημα.

-Στο κομμάτι που αφορά την αναγκαιότητα για στενού τύπου εγκλήματα και για συγκεκριμένες δομές, ενδεχομένως να προσφέρουν. Αντί, όμως, να περιοριστούν σε αυτή την αναγκαιότητα, διευρύνονται με κίνδυνο είτε να εξαϋλωθούν είτε με κίνδυνο να λειτουργήσουν εντελώς διαφορετικά, εκδικητικά και θίγοντας συγκεκριμένα δεδομένα, όπως την αρχή της ισότητας.  Δεν μπορούμε να έχουμε δύο ταχύτητες, χωρίς να έχουμε νομιμοποίηση σε αυτό. Να έχω δύο ταχύτητες έκτισης ποινών για συγκεκριμένες περιπτώσεις, αυτό δικαιολογείται. Να έχω γενικά διαφορετικές κόντρα στην ισότητα, αυτό δεν το λέει ο σωφρονιστικός μας κώδικας, δεν το λέει και το Σύνταγμά μας. Αντιμετωπίζουμε ζητήματα, μέσα από τη διεύρυνση, που δεν σταματούν σε μία απλή αναγκαιότητα, αλλά ανατρέπουν το όλο σύστημα. Να το ανατρέψουμε το σύστημα εκεί όπου υπάρχει πράγματι ανάγκη. 

-Όχι, ακόμα νομίζω πως είναι νωρίς. Θέλω να πιστεύω ότι λαμβάνονται υπόψη. Πάρα πολλοί από εμάς συμμετέχουμε στις επιτροπές του Υπουργείου Δικαιοσύνης, πάρα πολλοί από εμάς ρωτόμαστε για τέτοιες καταστάσεις. Εμείς δεν έχουμε κάποια σκοπιμότητα στο να επισημάνουμε κάποια λάθη σε ένα νομοθέτημα. Αυτή ακριβώς η διάθεση πρέπει να ληφθεί υπόψη, ώστε πραγματικά ?στο βωμό εξυπηρέτησης συγκεκριμένων αναγκαιοτητών ή σκοπιμοτήτων- να μη θυσιάζουμε τα πάντα και κυρίως να μην ανατρέπουμε την εμπιστοσύνη της κοινωνίας μας στο σύστημά μας.