Στην Κάρπαθο η μοναδική αρχαιολογική έρευνα του πανεπιστημίου Θράκης

Η Κάρπαθος είναι το δεύτερο σε έκταση νησί του ελληνικού συμπλέγματος της Δωδεκανήσου, μετά τη Ρόδο.  Η Κάρπαθος είναι η μυθολογική πατρίδα του τιτάνα Ιαπετού και νήσος της γέννησης του Πρωτέα και ανατροφής της Αθηνάς. Στην Κάρπαθο έζησε ένα μέρος της ζωής του και ο Προμηθέας. Η κατά τον Όμηρο «Κράπαθος» αρχικά αναφέρεται ότι βρισκόταν υπό Μινωική επιρροή και αργότερα υπήρξε μέλος της Αθηναϊκής συμμαχίας μέχρι το 400 π.Χ., που κατακτήθηκε από τους Ρόδιους.  Σε αυτό το νησί, από το 2001 βρίσκεται σε εξέλιξη η μοναδική αρχαιολογική έρευνα  η οποία χρηματοδοτείται από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. 

Τον Αύγουστο του 2001 άρχισε υπό τη διεύθυνσή του σημερινού αναπληρωτή καθηγητή του τμήματος Ιστορίας Εθνολογίας Μανώλη Μελά, η ανασκαφή στο Μινωικό οικισμό Φούρνων Καρπάθου. Τα αποτελέσματα ξεπέρασαν τις προσδοκίες, αφού έδωσαν για πρώτη φορά πολύτιμα στοιχεία για το πέρασμα από την παλαιο-ανακτορική στη νέο-ανακτορική εποχή στη Μινωική περιφέρεια, την οργάνωση της Μινωικής αγροτικής οικονομίας, και το ρόλο των ισχυρών σεισμών και του παλιρροϊκού κύματος (tsunami) της Σαντορίνης στην καταστροφή του Μινωικού πολιτισμού. Η ανασκαφή συνεχίστηκε για δυο ακόμα περιόδους (2004-05) με χρηματοδότηση του New Υork Institute for Aegean Prehistory.

  

Το αρχαιολογικό και εθνοαρχαιολογικό πρόγραμμα Αφιάρτης του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης ξεκίνησε το 2006 με τη συμμετοχή διεθνούς ομάδας ειδικών επιστημόνων και φοιτητών του τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας και άλλων ευρωπαϊκών πανεπιστημίων.  Το πρόγραμμα περιλαμβάνει μια εντατική και συστηματική επιφανειακή αρχαιολογική εξερεύνηση της περιοχής του Αφιάρτη, μια σχετικά επίπεδη και γόνιμη πεδιάδα στο νότιο τμήμα της Καρπάθου. Η έρευνα καλύπτει τους αρχαίους χρόνους με έμφαση στα τελούντα υπό πλήρη καταστροφή προϊστορικά κατάλοιπα, αλλά και την επίσης υπό εξαφάνιση και μεθοδολογικά πολύτιμη υλική εθνογραφία της περιοχής θα συμπεριληφθεί. Στενά δεμένοι με την αρχαιολογία και την εθνογραφία είναι ζητήματα γεωλογίας, γεωγραφίας και οικολογίας, και αυτά πρόκειται να μελετηθούν επίσης.  Η σημασία του προγράμματος – εκτός από το ότι αποτελεί την πρώτη έρευνα τέτοιου είδους στα Δωδεκάνησα ? βρίσκεται στους στόχους που υπηρετεί, που είναι η συστηματική και διεπιστημονική έρευνα ενός νησιωτικού περιβάλλοντος που παρέχει τη δυνατότητα μελέτης και της αλλαγής και της διαχρονικής συνέχειας σε περιοχές έρευνας όπως η φύση, η ιστορία και ο υλικός πολιτισμός. 

Οι αρχαιολογικές έρευνες στην Κάρπαθο το 2014  αποτέλεσαν αντικείμενο επιστημονικής ημερίδας που ξεκίνησε χθες και ολοκληρώνεται σήμερα, στο Θρακικό Ωδείο Κομοτηνής. Η περσινή εξερεύνηση περιελάμβανε τόσο ανασκαφές όσο και επιφανειακές έρευνες. 

Η ανασκαφή στο Μινωικό οικισμό της Ανακτορικής Περιόδου στην Κόκκινη Στεφανά Αφιάρτη, θέση που θεωρείται προνομιακή, καθώς διαθέτει πανοραμική θέα προς την πολύ κοντινή θάλασσα («Μινωικό λιμάνι»), και περιβάλλεται από εκτεταμένα και καλά χωράφια, κατάλληλα για καλλιέργεια σιτηρών. Υπάρχουν δε ενδείξεις για ύπαρξη πηγής νερού. Στο κέντρο του οικισμού ανασκάφηκε φέτος σημαντικό κτίριο ή κτιριακό συγκρότημα, ενώ επιφανειακές εργασίες εκατέρωθεν αυτού έφεραν στο φως απομεινάρια μικρότερων, προφανώς βοηθητικών, κτισμάτων.  Το κτίριο είχε στιβαρή τοιχοδομία και περιλάμβανε τρία συνεχόμενα δωμάτια. Τα δύο ήταν προφανώς κατοικίες.  Το δωμάτιο στο κέντρο ήταν μεγαλύτερο, και στεγαζόταν με κεντρικό ξύλινο στύλο που στην κορφή του ήταν τοποθετημένο  οριζόντιο δοκάρι (-σε σχήμα Τ) για τη στήριξη των εγκάρσιων, μικρότερου μήκους, δοκαριών της στέγης. Το δωμάτιο διαιρούνταν σε δύο χώρους. Ο πίσω χώρος ήταν υπερυψωμένος, με σκαλοπάτι στο ύψος του στύλου. Στη βόρεια γωνία του ήταν εγκατεστημένος αργαλειός, όπως δείχνουν συναφείς πήλινες αγνίθες (-υφαντικά βάρη). Με το σεισμό που προκάλεσε την κατάρρευση του διπλανού δωματίου έπαθε κάποια βλάβη ο ΝΔ τοίχος του δωματίου, η οποία βλάβη, φαίνεται, επιδιορθώθηκε. 

Το πλαϊνό δωμάτιο είχε μικρότερες διαστάσεις. Φαίνεται ότι καταστράφηκε από την κατάρρευση βραχοσκεπής ύστερα από σεισμό. Σύμφωνα με τις ενδείξεις, ο χώρος χρησιμοποιήθηκε μετά ως αυλή, στη βόρεια γωνία της οποίας χτίστηκε πρόχειρη λίθινη κατασκευή, ίσως μικρή μάντρα.  Το τρίτο δωμάτιο, πλάι στο κεντρικό, ήταν ακόμη μικρότερο, και προφανώς πιο χαμηλό. Είχε σίγουρα συμπληρωματικό χαραχτήρα, ίσως για οικιακές εργασίες ή σταυλισμό ζώων. Προς τα ανατολικά (-και ίσως όχι μόνο) υπήρχε αυλή, όπου (-ως συνήθως σε τούτα τα περιβάλλοντα) ελάμβαναν χώραν διάφορες δραστηριότητες, όπως άλεση σιτηρών και άλλες διαδικασίες τροφοπαραγωγής. Εδώ βρέθηκαν λ.χ. μυλόπετρες και άλλα πέτρινα εργαλεία. Τέτοια εργαλεία από θαλάσσιες κροκάλες βρέθηκαν και στα δύο δωμάτια-κατοικίες.

Στο πλαίσιο της εντατικής και συστηματικής επιφανειακής έρευνας οι αρχαιολόγοι επανήλθαν πέρσι σε τρεις από τους πιο αξιόλογους Μινωικούς οικισμούς που είχαν ήδη ανακαλυφθεί, στις τοποθεσίες Αμουσιανού, Σακέλη κρεμμά και Παλιό Μιτάτο. Ο στόχος ήταν διττός και πραγματοποιήθηκε με εντατική έρευνα πεδίου, με άλλα λόγια κατόπτευση του χώρου με προσεχτικό περπάτημα, και παράλληλα με χρήση ηλεκτρονικών οργάνων (GPS κ.λπ.). 

Όσον αφορά στα αποτελέσματα και τη σημασία της επιφανειακής έρευνας, όπως εξήγησε κατά την παρέμβαση του ο κ. Μελάς από την άποψη της συμβολής στην τοπική, αλλά και την ευρύτερη μινωική ιστορία, η επιφανειακή έρευνα θεωρείται ως το πιο πρόσφορο μέσο επιστημονικής μελέτης.  Η επιφανειακή έρευνα του ΔΠΘ (2006-2014) έφερε στο φως εκατοντάδες οικισμούς και αγροκτήματα της αρχαιότητας, κυρίως της Μινωικής Νεοανακτορικής περιόδου (1600-1450)· καθώς και συναφή αρχιτεκτονικά απομεινάρια, και χιλιάδες αντίστοιχα κινητά ευρήματα. «Από τις ανασκαφές του πανεπιστημίου μας, η πιο σημαντική ήταν η επιφανειακή έρευνα, εκείνη έφερε τα καλά και σπουδαία αποτελέσματα. Εκτείνεται σε δεκάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα, εξερευνά τα αρχαιολογικά απομεινάρια α και μετά από αυτό, αφού βρήκαμε εκατοντάδες θέσεις σε οικισμούς, μετά επιλέγουμε τους οικισμούς που είναι πιο ενδιαφέροντες, υπόσχονται περισσότερα και εκεί σκάβουμε», είπε ο κ. Μελάς.  

Η διάταξη όλων μέσα στο τοπίο, όπως και η πολιτισμική τους ταύτιση και συναφής χρονολόγηση, προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την οικιστική εξέλιξη και ανάπτυξη και την οργάνωση του χώρου, την οικολογία και την εκμετάλλευση των πόρων, τις πληθυσμιακές μετακινήσεις και τις διακοινοτικές (-εντός και εκτός) σχέσεις κ.λπ. Ακόμη όμως πιο σημαντικά είναι τα συμπεράσματα που βγαίνουν, μέσα από την ερμηνεία των ευρημάτων, γύρω από ζητήματα ιστορικής συνέχειας και αλλαγής. Η έρευνα θα συνεχιστεί και το καλοκαίρι του 2015 και σύμφωνα με τον κ. Μελά «είναι σημαντική η θέση, γιατί υπάρχει ένα ύψωμα στο οποίο έχουν παρατηρηθεί στην επιφάνεια, πέρα από ένα νεκροταφείο με λαξευτούς τάφους της ύστερης ρωμαϊκής εποχής, και άφθονη κεραμική της μινωικής εποχής, μπορεί να βρεθεί ένα ιερό, που οι παλιοί αρχαιολόγοι αποκαλούσαν παλάτια».  

Να σημειωθεί πως στην τελευταία ανασκαφή(Κόκκινη Στεφανά) συμμετείχε ομάδα 15 ατόμων αποτελούμενη από αρχαιολόγους της Μ. Βρετανία, της Ισπανία, της Τσεχία και των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, δίνοντας τη δυνατότητα και στην επιστημονική ομάδα του ΔΠΘ να κάνει μία πιο σοβαρή και ενδελεχή έρευνα. 

Παρά την σπουδαιότητα της έρευνας που διεξάγεται δυστυχώς η αίθουσα του Θρακικού Ωδείου Κομοτηνής, ήταν σχεδόν άδεια, στην χθεσινή πρώτη ημέρα της επιστημονικής εκδήλωσης. Πάντως αυτή συνεχίζεται και σήμερα από τις 11 το πρωί έως τις 2 το μεσημέρι και το απόγευμα 5-8μμ.