Το Πάσχα στη Ροδόπη

Τον συναντήσαμε μαζί με τον ιερέα Βαλάντη στον καθεδρικό ναό Ευαγγελισμού της Θεοτόκου Κομοτηνής να σηκώνει τον εντυπωσιακό ξύλινο σταυρό για να τον τοποθετήσει μπροστά στο ιερό της εκκλησίας και στη συνέχεια να τον θαυμάζει και να δίνει εντολές ότι πρέπει να καθαρίζεται μόνο με νερό και όχι κολόνιες και άλλα αρωματικά. Αγχωμένος αλλά και ταυτόχρονα ενθουσιασμένος ο μητροπολίτης Μαρωνείας και Κομοτηνής κ. Παντελεήμων δεν επιβλέπει αλλά συμμετέχει προσωπικά στις προετοιμασίες σε όλες τις ενορίες για τις άγιες μέρες του Πάσχα. Η προετοιμασία για τον επιτάφιο της Μεγάλης Παρασκευής τον βρήκε στον μεγάλο ναό της πόλης, εκεί όπου τον συνάντησε τυχαία ο «Χ» στη διάρκεια του ρεπορτάζ που έκανε καταγράφοντας το πασχαλιάτικο κλίμα στην περιοχή μας. Ο μητροπολίτης είχε ήδη ιερουργήσει στο ναό Αγίου Γεωργίου Κομοτηνής τελώντας την πρωινή θεία λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου. Το απόγευμα της Μεγάλης Πέμπτης τέλεσε την ακολουθία των Αγίων Παθών στον ιερό καθεδρικό ναό Ευαγγελισμού της Θεοτόκου.

Το έθιμο του επιταφίου θέλει τις γυναίκες στις ενορίες να στολίζουν αργά το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης, ξενυχτώντας τον εσταυρωμένο, έθιμο που διατηρείται σε ναούς της Κομοτηνής, αλλά και σε πολλά χωριά της Ροδόπης. Τα χωριά ζωντανεύουν αυτές τις μέρες υποδεχόμενα επισκέπτες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, αφού το Πάσχα διαχρονικά αποτελούσε οικογενειακή γιορτή και ευκαιρία συγκέντρωσης των συγγενών. Σε κάποιες εκκλησίες της Κομοτηνής ο στολισμός των επιταφίων ξεκίνησε νωρίς, όπως στον Ευαγγελισμό, όπου ο «Χ» εντόπισε την κ. Έλλη με την βαφτιστικιά της, να δίνουν χρώμα στον ξυλόγλυπτο επιτάφιο τοποθετώντας ροζ τριαντάφυλλα και άσπρα λουλούδια. Αποτελεί παράδοση πολλών ετών για την ίδια να στολίζει τον επιτάφιο όχι μόνο στο ναό της ενορίας της, αλλά όπου αλλού ζητηθεί βοήθεια. Φέτος έχει για βοηθό της τη γλυκιά βαφτιστικιά της Ιωάννα, που αποδεικνύεται ιδιαίτερα πρόθυμη δίνοντας τα λουλούδια στη νονά της για να τα τοποθετήσει και φροντίζοντας για τις λεπτομέρειες. Ο μητροπολίτης που εκείνη την ώρα βρίσκεται στο ναό δε διακόπτει αυτό το «τελετουργικό», αλλά πλησιάζει τις γυναίκες για να τις ρωτήσει αν όλα είναι καλά, να δώσει τις ευχές του και να συνεχίσει τις επισκέψεις του και σε άλλες εκκλησίες μέχρι το βράδυ της Ανάστασης. 

Το πρόγραμμα του μητροπολίτη για τη σημερινή ημέρα είναι βεβαρημένο και ο άστατος καιρός δε βοηθάει για να τηρηθεί το έθιμο της περιφοράς των επιταφίων στην κεντρική πλατεία της πόλης. Παρόλα αυτά ο μητροπολίτης δεν πτοείται και μας απαντάει ότι «μία βροχή δε μπορεί να μας κάνει να αναβάλλουμε τα σχέδια». Τέσσερις εκκλησίες, ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, ο μητροπολιτικός ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου, ο Άγιος Γεώργιος και η Αγία Σοφία, βρίσκονται υπ’ ατμόν για την έξοδο και την περιφορά των επιταφίων στην πλατεία Ειρήνης, εκεί όπου θα βρίσκεται και ο μητροπολίτης. Νωρίτερα σήμερα Μεγάλη Παρασκευή τελείται η ακολουθία των μεγάλων και βασιλικών ωρών και εν συνεχεία ο εσπερινός της αποκαθήλωσης. Ο μητροπολίτης θα χοροστατήσει στον ιερό της Του Θεού Σοφίας Κομοτηνής. Στις 17:00 θα γίνει η περιφορά του επιταφίου στο δημοτικό κοιμητήριο Κομοτηνής. Στις 18:00 ακολουθεί η περιφορά του επιταφίου στο ναό Αγίου Ελευθερίου των Φυλακών Κομοτηνής. 

Στις 19:00 τελείται η ακολουθία του επιταφίου και ο μητροπολίτης  θα χοροστατήσει στον ιερό καθεδρικό ναό Ευαγγελισμού της Θεοτόκου Κομοτηνής. Στις 21:00 θα γίνει η έξοδος των τεσσάρων επιταφίων στην πλατεία, εκεί όπου συγκεντρώνονται οι πιστοί και σε κλίμα κατάνυξης συμμετέχουν στο θείο δράμα. Παλαιοτέρα η παράδοση στη Θράκη ήθελε σήμερα Μεγάλη Παρασκευή τις γυναίκες να ντύνονται όλες στα μαύρα. Όλη τη μέρα οι γυναίκες φύλαγαν τον επιτάφιο λέγοντας μοιρολόγια. Έγραφαν τα ονόματα ζωντανών και πεθαμένων που θα μνημόνευε ο παπάς. Τη μεταφορά του επιταφίου στα χωριά μέχρι και σήμερα αναλαμβάνουν κατά το έθιμο οι υπό στράτευση νέοι του χωριού, ενώ στην Κομοτηνή νεαροί στρατιώτες συμμετέχουν στη συνάντηση των επιταφίων στην κεντρική πλατεία. Κατά την ημέρα αυτή συνηθίζεται μικρά παιδιά να περνούν κάτω από τον επιτάφιο τρεις φορές σταυρωτά, για να είναι γερά.

Με ορτανσίες, ορχιδέες, λυσίανθους και χρυσάνθεμα στόλισε τον επιτάφιο του ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου Κομοτηνής ο ιδιοκτήτης ανθοπωλείου Σίμος Δαλκυριάδης. Τα λουλούδια επιλέχτηκαν βάση του σχεδίου που επιμελήθηκε ο γνωστός ανθοπώλης, διαθέτοντας εμπειρία πλέον των δέκα ετών στον στολισμό περίτεχνων επιταφίων. Μία διαδικασία που όπως λέει «δεν είναι δουλειά, είναι μία προσφορά προς την εκκλησία, το κάνουμε με όλη μας την όρεξη και δεν το κάνουμε καθόλου επαγγελματικά». Ο επιτάφιος απαιτεί τέχνη και αφοσίωση για να προκύψει ένα ωραία αισθητικά αποτέλεσμα. Ο στολισμός ξεκίνησε χθες Μεγάλη Πέμπτη στις 11 το βράδυ και ολοκληρώθηκε τις πρώτες πρωινές ώρες της Μεγάλης Παρασκευής. Το ξενύχτι δεν ενοχλεί κανέναν. Ο ανθοπώλης με τους βοηθούς του και ανθρώπους της ενορίας έκαναν έναν όμορφο επιτάφιο, που θα προσκυνήσουν καθόλη τη διάρκεια της ημέρας σήμερα οι πιστοί. 

Ο στολισμός του επιταφίου είναι γυναικεία υπόθεση στη μοναδική εκκλησία των Αρμενίων της Κομοτηνής. Η Αρμενική κοινότητα της πόλης μας, όπως και όλοι οι πιστοί, συμμετέχουν στις άγιες αυτές ημέρες, επιβεβαιώνοντας τις μεταξύ τους ανθρώπινες σχέσεις αλλά και βιώνοντας το θείο δράμα. Η αρμένικη εκκλησία έχει μία μακρά παράδοση τη Μεγάλη Παρασκευή, σύμφωνα με την Χερμινέ Κουγιουμτζιάν, καθώς ο επιτάφιος, αφού στολιστεί από τις γυναίκες, θα βγει έξω από το ναό για να συναντηθεί με τον επιτάφιο του άλλου ναού της ενορίας, του Αγίου Γεωργίου. Εκεί διαβάζονται τα ευαγγέλια, χαιρετιούνται οι ιερείς των δύο ναών και η περιφορά συνεχίζεται. Το έθιμο του πλυσίματος των ποδιών είναι ένα έθιμο που ξεχωρίζει στην παράδοση των Αρμενίων. Τελείται κάθε χρόνο Μεγάλη Πέμπτη στην εκκλησία της Κομοτηνής, όπου ο ιερέας πλένει τα πόδια μικρών παιδιών, αλλά φέτος κατ? εξαίρεση έγινε στην Αλεξανδρούπολη, όπου επίσης υπάρχει μία σημαντική κοινότητα Αρμενίων. 

Το Μεγάλο Σάββατο είναι ημέρα αναμονής, όλοι περιμένουν με λαχτάρα το βράδυ της Ανάστασης. Το απόγευμα σε πολλά μέρη θυμιάζουν τα λημόρια (μνήματα) «γιατί οι πεθαμένοι ξυπνούν κατά την παράδοση μαζί με το Χριστό». Το Πάσχα για τους Θρακιώτες και γενικά για όλους τους Έλληνες είχε μια ξεχωριστή σημασία. Τον καιρό της Τουρκοκρατίας δεν σήμαινε μόνο τα πάθη και την Ανάσταση του Χριστού, αλλά συγχρόνως τα παθήματα, τις θυσίες και τους υπεράνθρωπους αγώνες για την Ανάσταση του Γένους. Το Μεγάλο Σάββατο στην Κομοτηνή και ώρες 07:00-09:30 τελείται η θεία λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου.  Ο μητροπολίτης θα ιερουργήσει στον μητροπολιτικό ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου Κομοτηνής. Περί στις 23:00 τελείται η ακολουθία της Παννυχίδος του Μεγάλου Σαββάτου. Στις 12 τα μεσάνυχτα  η τελετή Ανάστασης και στη συνέχεια  η αναστάσιμη θεία λειτουργία του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου. Ο μητροπολίτης θα ιερουργήσει στον ιερό Καθεδρικό Ναό Ευαγγελισμού της Θεοτόκου Κομοτηνής. Οι ιερείς βροντοφωνάζουν το «Χριστός Ανέστη» μέσα σε θορυβώδεις εκδηλώσεις (από εδώ και η παροιμιακή φράση «Έγινε ανάστα ο Θεός». 

Οι λαογράφοι συσχετίζουν το στοιχείο των θορύβων με την διαδεδομένη δοξασία ότι τα βλαβερά και εχθρικά πνεύματα διώχνονταν με εκφοβιστικούς κρότους). Ένα από τα βασικότερα τελετουργικά στοιχεία της Ανάστασης είναι το αναστάσιμο φως, με κορυφαία στιγμή την πρόσκληση του ιερέα «Δεύτε λάβετε φως». Παίρνουν τότε οι πιστοί το αναστάσιμο φως και το μεταφέρουν στα σπίτια τους. Μπαίνοντας στο σπίτι «σταυρώνουν» πρώτα το ανώφλι της εξώπορτας και μετά ανανεώνουν το φως της καντήλας.

Η σφαγή του οβελία ακολουθεί συγκεκριμένο τελετουργικό, και συμβολίζει τη θυσία του Χριστού. Σε πολλές περιοχές ρίχνουν ομοίωμα του Ιούδα στη φωτιά το οποίο αποτελεί ένδειξη αγανάκτησης των πιστών για την πράξη προδοσίας του Ιούδα. 

Τέλος μετά την «Δεύτερη Ανάσταση» ακολουθεί λιτανεία των εικόνων και αρχίζει η παραδοσιακή οβελία με χορούς και τραγούδια. 

Καλό Πάσχα!