Οδοιπορικό στο εξωτικό Μαρόκο στη χώρα των αντιθέσεων

Γνωστό μου ήταν το Μαρόκο από την σχολική μου ακόμα ηλικία, από τον μύθο του Άτλαντα, που τιμωρημένος από τον Δία, έπρεπε να  κουβαλά στους όμως του τον θόλο του ουρανού. Από τον Τιτάνα αυτόν πήρε και το όρος το όνομά του, καθώς επίσης και το πέλαγος δίπλα ονομάστηκε Ατλαντικός Ωκεανός. Τη δεκαετία του 70 κυριάρχησε στα κεντρικά δελτία ειδήσεων η μαροκινή προσάρτηση της Δυτικής Σαχάρας (πράσινη πορεία), η πολυτελής κατασκευή του δεύτερου μεγαλύτερου τζαμιού στον κόσμο, μετά από αυτό της Μέκκας, από τον βασιλιά Χασάν Β’, και πριν από τρία χρόνια η ειρηνική διευθέτηση της επανάστασης στη χώρα από τον βασιλιά Μωάμεθ τον  ΣΤ΄.  

Ως δημοκρατικά ελεύθερη χώρα με δυτικο- ευρωπαϊκό χαραχτήρα,  μού κίνησε το ενδιαφέρον να την επισκεφτώ και να γνωρίσω από κοντά το πολιτιστικό της πνεύμα, συγκεκριμένα αυτό των Βερβέρων, που αποτελούν σχεδόν το 80% των κατοίκων της. Το πρώτο βιβλίο που μελέτησα, αναφέρονταν επανειλημμένα στην πλούσια χώρα μεταξύ της ερήμου Σαχάρας και του Ατλαντικού ωκεανού, καθώς επίσης στα Όρη Άτλας, Αντιάτλας και Μεσαίος Άτλας, και στα πλινθόκτιστα κάστρα των Βερβέρων. 

Στο ταξιδιωτικό Γραφείο Αvista της Γερμανίας, έκλεισα δύο θέσεις για το Μαρόκο, από τις 21.10 έως 04.11.14, αφού προηγουμένως γιορτάσαμε την ενηλικίωση του εγγονού μου στη Βόνη. Παρά τις απεργίες των πιλότων και του προσωπικού των τρένων, η πτήση από το Ντίσελντορφ στο Αγκαντίρ ήταν στην ώρα της και μη προβληματική. Μετά την άφιξή μας άρχισαν όμως οι προβληματισμοί. Κατ? αρχήν έπρεπε να περιμένουμε στο λεωφορείο πάνω από μια ώρα το άλλο γκρουπ από το Βερολίνο και να το ταχτοποιήσουμε σε διαφορετικά ξενοδοχεία, σαν να ήμασταν υπηρεσία ταξί. «Τέλεια οργάνωση», σκέφτηκα, αφού κάλλιστα θα μπορούσαμε να πάμε εμείς πρώτα στο ξενοδοχείο μας, και οι καθυστερημένοι με ένα άλλο μικρότερο λεωφορείο στα δικά τους. «Δεν μπορείς να κερδίζεις χρήματα εις βάρος των ταλαιπωρημένων στην ουσία ταξιδιωτών» συμπλήρωσα τη σκέψη. 

Οι πρώτες αρνητικές εντυπώσεις σου χαλάν κατόπιν όλη την διάθεση. Το πρόγραμμα της επόμενης μέρας ήταν να διασχίσουμε ολόκληρη την απόσταση από το Αγκαντίρ μέχρι την Καζαμπλάνκα, ενώ θα μπορούσε αυτή κάλλιστα να μοιραστεί στα δύο. Μετά την δίωρη επίσκεψη της παραλιακής πόλης Εσσαουίρα, πρώην πορτογαλικής αποικίας, και  μνημείο της ανθρωπιστικής κληρονομιάς της Unesco σήμερα, μας ανέφερε ο ξεναγός ότι θα πρέπει να περιμένουμε εκεί το άλλο γκρουπ από το Αγκαντίρ, το οποίο κατέφθασε αργά από το Μόναχο και έρχεται τώρα από πίσω μας με ένα μικρότερο λεωφορείο. Έπρεπε και αυτό να ξεναγηθεί πρώτα πάνω από μια ώρα στο λιμάνι και στα εβραϊκά σοκάκια της πόλης. «Επιπρόσθετη καθυστέρηση» διαμαρτυρήθηκαν πολλοί, ενώ άρχισαν να παρουσιάζονται τα πρώτα συμπτώματα γαστρεντερίτιδας στους περισσότερους από τους πρώτους ταξιδιώτες. Από 22 άτομα γινήκαμε μετά 45 συν οδηγός, βοηθός και ξεναγός 48. Αυτοί που κάθονταν στις μπροστινές θέσεις δεν έλεγαν να τις αλλάξουν, παρά το γεγονός ότι το ανέφερε ο ξεναγός δυο τρείς φορές. Γερμανική νοοτροπία βλέπεις, αλλά και μαροκινή αδιαφορία, αφού εξήγησα του ξεναγού το σύστημα αλλαγής των θέσεων με την βοήθεια απλών καρτελών, το οποίο δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Σε μια «βιολογική» στάση, όπως την αποκαλούσε ο ξεναγός, μας ζήτησε προκαταβολικά για ολόκληρο το ταξίδι τα φιλοδωρήματα για το προσωπικό των ξενοδοχείων, 15, € την εβδομάδα το άτομο. Φιλοδώρημα εκ των προτέρων, δίχως προσωπική επαφή με τους ανθρώπους; Καλό και τούτο! Ύστερα από 13 ώρες ταξίδι φτάσαμε επί τέλους στο ξενοδοχείο μας στο κέντρο της Καζαμπλάνκας. Εκεί διαπιστώθηκε, ότι τούτο δεν είχε άδεια δωμάτια και έπρεπε να επιστρέψουμε στην είσοδο της μεγαλούπολης στο ξενοδοχείο, το οποίο προσπεράσαμε στον ερχομό. «Μπράβο οργάνωση! Είμαστε και εμείς στην Ελλάδα συχνά ανοργάνωτοι, μα τούτοι εδώ δεν έχουν διόλου το θεό τους. Ένα απλό τηλεφώνημα στο ξενοδοχείο ή στο ταξιδιωτικό γραφείο θα αρκούσε για να λυθεί το πρόβλημα!» διαμαρτυρήθηκα στον ξεναγό. 14 ώρες ταλαιπωρία και στις 10 το βράδυ μια αλευρόσουπα και κακοψημένο κοτόπουλο. Καλός ο οδηγός, παρ? όλα αυτά 14 ώρες συνεχούς οδήγησης, αυτό απαγορεύεται αυστηρότατα από τον νόμο, στη Γερμανία τουλάχιστον. Και ήταν όλοι στο λεωφορείο Γερμανοί.

Μόνο στην αρχή, μεταξύ Αγκαντίρ και Εσσαουίρας δέσποζαν τα βραχώδη βουνά με τα μοναδικά στον κόσμο δέντρα Αργκάνια, που μόνο στο Μαρόκο συναντώνται, όπως η μαστίχα στη Χίο, τα οποία ονομάζονται και κατσικόδεντρα, αφού σκαρφαλώνουν οι κατσίκες μέχρι τις κορυφές τους και να φάνε τα φύλλα και τις φλούδες από τον καρπό, φτύνοντας το σκληρό κουκούτσι τους στη γη. Αυτά τα κουκούτσια συλλέγουν οι αγρότες και τα πουλούν στη Γαλλία, για την παρασκευή αρωμάτων. Ισχυρίζεται από πολλούς επιστήμονες ότι τα δέντρα αυτά είναι τα αρχαιότερα του κόσμου, πάνω από 65 εκατομμύρια χρόνια. Μετά την Εσσαουίρα απλώνεται ένας ατέλειωτος έφορος κάμπος, που ποτίζεται σχεδόν καθ? ολοκληρία από τα νερά των φραγμάτων, αφού τα περισσότερα ποτάμια που περνούσαμε δεν έφεραν ούτε σταγόνα νερό. Καταπράσινη, πλούσια πεδιάδα, πλην όμως και διάσπαρτη από πολύχρωμες πλαστικές σακούλες, που σε αναγκάζουν ούτε έξω από το παράθυρο να δεις. Θεέ μου οποία αντίθεση: Παράδεισος και κόλαση μαζί. ΟΙ πόλεις όλο και μεγαλώνουν. Στα περίχωρά τους ετοιμάζονται ήδη οι επόμενες δορυφορικές πόλεις, αφού προηγουμένως έχουν ασφαλτοστρωθεί οι δρόμοι και ετοιμάστηκαν νερά, ρεύμα και τηλέφωνα. Η Καζαμπλάνκα με τα τζαμιά, τα βασιλικά παλάτια και τις μοντέρνες πολυκατοικίες της ξεπέρασε ήδη τα 8 εκατομμύρια, παράλληλα όμως σε κάθε γωνιά συναντά κανείς και έναν ζητιάνο να απλώνει το χέρι του, για μια μικρή ελεημοσύνη. «Η Πέμπτη κολώνα του Ισλάμ είναι η ελεημοσύνη στους φτωχούς» τόνιζε ο ξεναγός. Κι όμως αρκετές φορές αντίκρισα ζητιάνους μπροστά σε σπίτια πλουσίων να διώχνονται βίαια. Κατά τα άλλα ο γαλανός ουρανός των πόλεων, και των χωριών ακόμη, μοιάζει να απειλείται από τους αναρίθμητους μιναρέδες, ας είναι και ορθογώνιοι, εν αντιθέσει μ΄ εκείνους της Τουρκίας που μοιάζουν περισσότερο με διαστημικές ρουκέτες.

Η ίδια εικόνα και στην πρωτεύουσα Ραμπάτ. Ωραιότατο κι εδώ το παλάτι του βασιλιά, με τα εκατοντάδες στρέμματα κήπου, και το ατέλειωτο τζαμί πιο κάτω, που αν τελείωνε ίσως να ήταν εξ ίσου επιβλητικό, όπως το σημερινό στην Καζαμπλάνκα. Δάσος ξυλεμένο και ξεσκέπαστη Αλάμπρα θύμιζαν οι  αμέτρητες μισές κολώνες του. «Κουτσή μεγαλομανία» παρατήρησε ένας επισκέπτης γαλλιστί. Το ξενοδοχείο μας στο Μεκνές Transatlantic, στην κορυφή του λόφου με θέα την πόλη, φάνηκε να αποζημιώνει όλους για τις μέχρι τότε ταλαιπωρίες τους.

Την επομένη επισκεφτήκαμε την ρωμαϊκή πόλη Volubilis. Τόπος ιερός, με ελληνική σφραγίδα, αφού πολλά κιονόκρανα θυμίζουν περισσότερο Ελλάδα παρά Ρώμη. Και όλα σχεδόν τα μοτίβα των μωσαϊκών προέρχονται από την ελληνική μυθολογία. Σαν Θρακιώτη με ενθουσίασε ιδιαίτερα το καλά διατηρημένο μωσαϊκό με τον Ορφέα  και τα διάφορα ζώα ολόγυρα. «Επί τέλους ένα πρωινό, δίχως τη δαμόκλεια σπάθα του Ισλάμ πάνω από το κεφάλι σου» άκουσα μερικούς να ανακουφίζονται.» 

Παρ? όλα αυτά και πάλι κάποιο τζαμί ήταν στη συνέχεια του προγράμματος, αυτό στο Μουλάι Ιντρίςς. Ο ξεναγός δεν παρέλειψε να τονίσει, ότι στο ιερό αυτό έρχονται να προσευχηθούν όλοι όσοι δεν έχουν τη δυνατότητα να επισκεφτούν τη Μέκκα. Είναι σαν ένα μικρό χατζηλίκι δηλαδή, και συνάμα η εκπλήρωση της δεύτερης εντολής του μωαμεθανισμού. Το ίδιο απόγευμα επίσκεψη στην παλιά πόλη του Μεκνές με τα άνω των 40 χιλιομέτρων προστατευτικά του τείχη, το τζαμί και το μαυσωλείο του Μουλάι Ισμαήλ από τη δυναστεία των Αλαουιτών. Ο δυνάστης αυτός φοβόνταν τόσο πολύ τις εξεγέρσεις των αντιπάλων του, ώστε έχτισε αποθήκες σιτηρών και στάβλους για άλογα που θα άντεχαν μια πιθανή πολιορκία πάνω από πέντε χρόνια.  Ενδιαφέρον στην πόλη αυτή αποτελεί η συνοικία των Εβραίων, και ακόμη περισσότερο ενδιαφέρον το γεγονός, ότι τα μουσουλμανικά, εβραϊκά και χριστιανικά μνήματα βρίσκονται το ένα δίπλα στο άλλο, περιφραγμένα με τον ίδιο μαντρότοιχο. Η πύλη Bab El Mansour, με τον εξαίρετο διάκοσμό της, είναι μία από τις ωραιότερες της χώρας.

Μία ολόκληρη μέρα διήρκεσε η επίσκεψη της πρώην πρωτεύουσας του Μαρόκου Φες. Η παλιά πόλη (Μεντίνα) με τα λαβυρινθώδη στενά σοκάκια της, είναι η μεγαλύτερη της χώρας. Θαρρείς και βρίσκεται κανείς μέσα στην υπόγεια μυρμηγκοφωλιά, να πηγαινοέρχονται χιλιάδες άνθρωποι κουβαλώντας κάτι. Και σαν να μην έφτανε αυτό, γαϊδούρια, άλογα, χειράμαξα και μηχανάκια διασταυρώνουν συχνά τα δρομάκια, και έχουν πάντα προτεραιότητα, ενώ η κακοσμία σου ερεθίζει ανελέητα τα ρουθούνια και βλέπεις τη βρωμιά παντού, και παραδίπλα να απλώνουν οι επαίτες αδιάλειπτα το χέρι. Ένας είναι ο σκοπός σου να φύγεις το γρηγορότερο από το γκρουπ και να ψάξεις το λεωφορείο, αλλά πού και πώς να το βρεις, αφού αυτό άλλαξε θέση από εκείνην που σε άφησε. Η λέξη «Πάλακ= προσοχή» βουίζει ακόμη στα αυτιά σου, κι ας πίστεψες για λίγο ότι οι κάτοικοι εδώ υπεραγαπούν τον Γερμανό ποδοσφαιριστή της Τσέλσι Πάλακ. Το αποκορύφωμα της ημέρας είναι η επίσκεψη του παλιού βυρσοδεψείου. Ο ξεναγός οδηγεί τους εμπιστευμένους του εκεί, για να αγοράσουν κάτι δερμάτινο, γιατί την φωτογραφία του βυρσοδεψείου θα μπορούσε κάλλιστα κανείς να την κατεβάσει και από το διαδίκτυο, αφού την έντονη δυσοσμία είναι αδύνατο να κατανικήσει το κλωνάρι δυόσμου, που σου προσφέρουν δωρεάν, για να το κρατάς μπροστά στη μύτη σου. Πιο πέρα πώς να αγοράσει κανείς κάτι φαγώσιμο, μέσα σ? αυτό το χάος που σμήνη από μύγες το έχουν μετατρέψει σε παράδεισό τους; Ούτε μπανάνες δεν έχεις όρεξη να προμηθευτείς. Προτιμάς να μένεις νηστικός, ελπίζοντας να βρεις ένα καλό φαγητό το βράδυ στο ξενοδοχείο.

Φορτισμένο πολύ το πρόγραμμα. Ούτε που προλαμβάνεις να πλυθείς, αφού μετά το πρωινό σημαίνει και πάλι συναγερμός για το μεγάλο ταξίδι στο Μαρακές. Μπορεί το τοπίο να είναι ενδιαφέρον, αλλά καρφωμένος στα πίσω καθίσματα του λεωφορείου, προσπαθείς με τα δόντια να κρατήσεις το πρωινό στο στομάχι σου, από τα ατέλειωτα ταρακουνήματα του δρόμου. Κάλλιστα θα μπορούσε να μοιραστεί και αυτή η απόσταση στα δύο, αντί να μας κρατήσουν 4 ολόκληρες μέρες στο Μαρακές, που μισή μέρα θα έφτανε για να γνωρίσεις το αξιοθέατά του. Και το ξενοδοχείο με το επιβλητικό όνομα Suisse Imperial είχε τα μαύρα χάλια του. Τα ελλείμματα δεν περιγράφονται, η καθαριότητα προ πάντων ήταν απίστευτα παραμελημένη. Η διατροφή κάτι παραπάνω από επικίνδυνη, αφού κάθε φορά μάντευες από τα τραπεζομάντηλα, τι φαγητά έφαγαν οι προηγούμενοι την περασμένη εβδομάδα. «Να φάω ή να μη φάω» έθετες κάθε φορά το σαιξπηρικό ερώτημα. Την επόμενη μέρα μας πήγαν στην πλατεία των ακροβατών. Χαρά στο πράμα, μερικοί δαμαστές φιδιών και φακίρηδες έδειχναν τα κόλπα τους, αλλά μετά σε κυνηγούσαν να τους δώσεις φιλοδώρημα, τουλάχιστον ένα ?, κι αν έλαχε να τους φωτογραφίσεις, αλλοίμονό σου, δεν την γλίτωνες, αν δεν πλήρωνες το αντίτιμο των δύο ?. Περιπλάνηση κατόπιν των 44 ατόμων στα σοκάκια της παλιάς πόλης, και δίωρη επίσκεψη του μαγαζιού των μπαχαρικών, μόνο και μόνο για να ψωνίσει το γκρουπ μερικά «εξωτικά» προϊόντα. Ο κήπος των βασιλικών διασκεδάσεων με την τεχνητή λίμνη και τα υδάτινα παιχνίδια του κάποτε, δεν φαίνεται να ενθουσίασε κανέναν. Φυσικά δεν έλειψε και η επίσκεψη του μαυσωλείου των σουλτάνων της δυναστείας των Σααντιέρ και του τζαμιού Κουτουμπία, του συμβόλου της πόλης, με το 77 μ. ψηλό μιναρέ του.  Γαστρεντερικές διαταραχές ανάγκασαν πολλούς να παραμείνουν τις υπόλοιπες 3 μέρες στο ξενοδοχείο, παρά το γεγονός ότι προσφέρονταν, ως εναλλακτικό πρόγραμμα έναντι 30 ? εννοείται, μια επίσκεψη στο φαράγγι του ποταμού Ουρίκα (πολλά γραφεία πρόσφεραν το ίδιο πρόγραμμα με 10 ?). Οι λίγοι που έλαβαν μέρος στην εκδρομή, μου ανέφεραν κατηγορηματικά ότι το μετάνιωσαν. Τρεις μέρες στο ξενοδοχείο δεν μπορούσες να σταθείς, και ας διέθετε πισίνα, αλλά πώς να τολμήσεις να βουτήξεις στα σχεδόν πράσινα νερά του; Ούτε το μεσημέρι μπορούσες να αναπαυτείς, αφού έβαζαν δυνατά τη αραβική μουσική για να διασκεδάζουν δήθεν τους λουόμενους, που δεν υπήρχαν. Ο μοναδικός τρόπος δράσης σου ήταν μια περιπλάνηση στην νέα πόλη με τα υπερσύγχρονα καταστήματά της.

«Έφθασε επί τέλους η μέρα να ξεκινήσουμε για τον νότο, διασχίζοντας τις πραγματικά ωραιότατες κοιλάδες του χιονισμένου Άτλαντα, με κατεύθυνση προς την πόλη Ζαγορά. Σε λίγο μπαίναμε στην έρημο και κάναμε μια στάση στη μικρή κωμόπολη Ait Benhaddou, όπου γυρίστηκαν ένα σωρό ταινίες, μεταξύ αυτών και «Ο Μονομάχος». Περάσαμε τη γέφυρα του ποταμού Ντρα και σκαρφαλώσαμε μέχρι την κορυφή του λόφου, γύρω από τον οποίο τυλίγονταν η πλινθόκτιστη πόλη. Μια μικρή απόλαυση, ύστερα από πολλές απογοητεύσεις. Στη συνέχεια ακολουθήσαμε την κοιλάδα του Ντρα, φυτεμένη με εκατομμύρια φοινικόδεντρα, μια όαση μετά την άλλη, ενώ ολόγυρα δέσποζαν οι κιτρινο-μπεζ γυμνοί και πετρώδεις λόφοι της ερήμου. Νύχτωνε και στους δρόμους κυκλοφορούσαν γαϊδούρια, άνθρωποι ντυμένοι στα μαύρα, πολλές φορές και στα άσπρα, σαν φαντάσματα, και πάντα κυριαρχούσε μέσα μου ο φόβος, όχι μήπως μας πειράξουν εκείνα, αλλά μήπως ο οδηγός δεν προσέξει κάποια στιγμή και παρασύρει κάποιο. Το ξενοδοχείο στην Ζαγορά ήταν υπέροχο. Κοιμηθήκαμε ύστερα από τόση κούραση φανταστικά. Μόνο το γκάρισμα μερικών τετράποδων άκουσα στην αρχή. Ούτε τον μουεζίνη, ούτε και το συνεχές κουδούνισμα κάποιου τηλεφώνου, όπως ισχυρίστηκαν μερικοί, έφθασαν στα δικά μου αυτιά. Το άλλο πρωί επισκεφτήκαμε το δημαρχείο της πόλης και την παλιά πινακίδα με την επιγραφή: «Προς Τομπουκτού 52 ημέρες -με καμήλες βέβαια».

Ακολουθώντας αντίστροφα τώρα την κοιλάδα του ποταμού Ντρα, ο οποίος κυλά από τον Άτλαντα προς νότο και καταλήγει, αντί στην θάλασσα, στην έρημο (όπως και ο Οκαβάνγκο της Μποτσουάνα), γνωρίσαμε δεκάδες φτωχικά χωριά με πλινθόκτιστα σπίτια και τζαμιά, των οποίων οι κάτοικοι ζούνε αποκλειστικά από τους χουρμάδες, και αντικρίζεις στους δρόμους λεπτόσωμες μαυροφόρες γυναίκες κάτι να κουβαλούν πάνω στο κεφάλι τους. Τα νεκροταφεία τους δεν ξεχωρίζουν από το υπόλοιπο ερημικό τοπίο, αφού μόνο δυο μικρές πλάκες είναι τοποθετημένες στις άκρες του τάφου με κατεύθυνση προς τη Μέκκα. Σε μερικά χιλιόμετρα στρίψαμε προς τα ανατολικά. Εκατοντάδες χιλιόμετρα σκέτης ερήμου, μέχρι την πόλη Erfoud, και τα ποταμάκια σταγόνα νερό. Το ίδιο απόγευμα επισκεφτήκαμε το εργοστάσιο που επεξεργάζεται τους όγκους γρανιτών για να φανούν τα διάφορα απολιθωμένα όστρακα και μαλάκια, ακόμη και ψάρια. Ομολογουμένως ωραιότατες εικόνες που μπορείς να τις παραγγείλεις και να σου τις στείλουν στο σπίτι σου. Το γκρουπ έφυγε μετά για να απολαύσει στους αμμόλοφους τη δύση του ήλιου, ενώ εμείς επισκεφτήκαμε την έκθεση χουρμάδων, όπου για πρώτη μου διαπίστωσα ότι η γραφή των Βερβέρων περιέχει αρκετά γράμματα από το ελληνικό αλφάβητο, όπως το Θ,Σ,Φ,Χ,Ψ, και εν αντιθέσει προς την αραβική, διαβάζεται από τα αριστερά στα δεξιά. «Το δεύτερο κοινό μεταξύ Μαρόκου και Ελλάδας» διαπίστωσα. 

Δια μέσου της ερήμου και πάλι, έχοντας στα δεξιά μας τον χιονισμένο Άτλαντα, συνεχίσαμε την διαδρομή μας προς το Ouarzazate, αφού κάναμε μια δίωρη στάση στο φαράγγι του Dades. Ένα φανταστικό τοπίο, αντιγραφή του φαραγγιού της Σαμαριάς και του Βίκου στην Ελλάδα. Καθ? οδόν αμέτρητα ήσαν τα κάστρα φρούρια των Βερβέρων, που διεθνώς είναι γνωστά ως Kasbah. Στην πόλη αυτή επισκεφτήκαμε το άλλο πρωί το Kasbah του Taourirt, ένα από τα μεγαλύτερα πλινθόκτιστα κάστα της χώρας. Δια μέσου της εύφορης κοιλάδας του Σους, με τους ελαιώνες και τα μποστάνια της, φθάσαμε αργά το απόγευμα στο Αγκαντίρ, όπου στο ξενοδοχείο στο δείπνο προσφέρονταν πεπόνι, του οποίου όμως η γεύση έμοιαζε περισσότερο με κολοκύθι και σε ανάγκαζε να νοσταλγείς τα νοστιμότατα πεπόνια του Τυχερού και Φυλακτού στον Έβρο.

Την τελευταία μέρα της παραμονής μας ξεκινήσαμε πρωί – πρωί για να πάμε στο Tafraoute, 200 χμ νοτιοανατολικά του Αγκαντίρ. Η διαδρομή στις παρειές και στα φαράγγια του Αντι- Άτλας ήταν πραγματικά φανταστική, πλην όμως οι δρόμοι σκέτοι στροφή και τόσο στενοί, ώστε όταν έρχονταν κάποιο όχημα από απέναντι, έπρεπε να κατεβάσει ο οδηγός το δικό μας στον χωματόδρομο, δίπλα στον γκρεμό. Τα πεζούλια έφθαναν από το βάθος της χαράδρας έως την κορυφή κάθε λόφου, Κέα και Σέριφος πολλαπλασιασμένα, όλα εγκαταλελειμμένα, για να αναζητήσουν οι χωρικοί, την δήθεν εύκολη ζωή στις πόλεις, οι περισσότεροι από τους οποίους κατάντησαν επαίτες. ςΜας έδειξαν στο Tafraoute τον βράχο με το καπέλο του Ναπολέοντα, και πιο πέρα τα ελαιοχρωματισμένα βράχια από κάποιον παλαβιάρη Βέλγο, που τα ονόμασε μοντέρνα τέχνη, και κουβαλιούνται οι τουρίστες να γνωρίσουν την κακοποίηση της παρθενιάς της φύσης. Κι όμως ο νότος του Μαρόκο μας ικανοποίησε πιο πολύ, γιατί η πολυκοσμία των πόλεων που ονομάζεται τάχα πολςιτισμός, φέρνει μαζί της, όχι μόνο την φθορά της πόλης, αλλά και ολόκληρης της χώρας.