Ο ρόλος των Αρμενίων στη «Διασυμμαχική Θράκη» και την απελευθέρωση

Οι Αρμένιοι δεν είναι άγνωστοι στον ελληνισμό… Δε συμβίωσαν απλά μαζί με το ελληνικό στοιχείο στην ευρύτερη περιοχή της Μικράς Ασίας - αλλά πολύ περισσότερο - έχουν κοινές καταβολές με τους Έλληνες! Όσο για τη σχέση του αρμενικού έθνους με τη Θράκη χάνεται στα βάθη των αιώνων και ανάγεται στη βασική θεωρία προέλευσης των Αρμενίων από τα θρακο-φρυγικά φύλα που εγκαταστάθηκαν στην ευρύτερη περιοχή μεταξύ Μ. Ασίας και Μεσοποταμίας κατά το 12ο αι. π.Χ.. Αυτά και άλλα άγνωστα ιστορικά στοιχεία για την παρουσία των Αρμενίων στη Θράκη γενικότερα και την Κομοτηνή ειδικότερα, καθώς και τη συμβολή του αρμενικού στοιχείου στην ενσωμάτωση της Δ. Θράκης στην Ελλάδα, ανέδειξε η ομιλία που πραγματοποίησε ο διεθνολόγος Άκης Τ. Δαγκαζιάν στην Κομοτηνή. Το απόγευμα της Τετάρτης 7 Μαΐου στο ίδρυμα Παπανικολάου, στο πλαίσιο εορτασμού της συμπλήρωσης 180 χρόνων θεμελίωσης του ορθόδοξου αρμενικού ιερού ναού του Αγίου Γρηγορίου του Φωτιστή στην Κομοτηνή, το Συμβούλιο της Αρμενικής Κοινότητας Κομοτηνής και ο Εκπολιτιστικός Μορφωτικός Όμιλος Αρμενίων Κομοτηνής έκαναν μια αναδρομή στην φωτογραφική κληρονομιά της πόλης παρουσιάζοντας σπάνιες πτυχές της ιστορίας της με την έκθεση σπάνιων φωτογραφιών και ανέκδοτων εγγράφων, ενώ η εκδήλωση πλαισιώθηκε από την εισήγηση του διεθνολόγου Άκη Τ. Δαγκαζιάν. 

Οι οργανωμένες αρμενικές κοινότητες στη Θράκη ανάγονται στους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους, όπως έκανε γνωστό στην ομιλία του ο κ. Δαγκανιάζ, όταν βυζαντινοί αυτοκράτορες - με πρώτο τον πιθανότατα αρμενικής καταγωγής Μαυρίκιο (582-602) – εμπιστεύονται στους Αρμενίους ίσως την πλέον σημαντική αποστολή: Τη φύλαξη των συνόρων της αυτοκρατορίας! Για το λόγο αυτό μετακινούν Αρμενίους στη Θράκη έτσι ώστε να ενισχύσουν την άμυνα της βόρειας μεθορίου του Βυζαντίου από τις επιδρομές ξένων φυλών. Η ιστορία της Κομοτηνής είναι άρρηκτα συνυφασμένη με την ιστορία των Αρμενίων της. Ακόμη και πριν από 400 χρόνια, όταν η Κομοτηνή εξυπηρετούσε τους εμπόρους που στάθμευαν εδώ στο μακρύ ταξίδι τους προς την Ανατολή ? η ισχνή έστω αυτή αρμενική παρουσία ήταν ήδη αρκετή για να προσδώσει μια ιδιαίτερη απόχρωση στην πόλη. Παρουσία που τεκμηριώνεται από τις επιτύμβιες πλάκες στο παλαιό αρμενικό νεκροταφείο που υποδεικνύουν ότι κάπου στα μέσα του 17ου αιώνα πιθανότατα να εντοπίζονται τα σπάργανα της αρμενικής παρουσίας στην Κομοτηνή. Το 1737 ? έναν ολόκληρο αιώνα πριν από την ανέγερση του σημερινού αρμενικού ναού της Κομοτηνής - ο Ανώτατος Πατριάρχης των Αρμενίων, Αβραάμ ο Κρητικός μνημονεύει οργανωμένη αρμενική παρουσία στην Κομοτηνή ? η οποία φαίνεται πως ασκούσε πλήρως τα θρησκευτικά της καθήκοντα. Το 1801 ο Άγγλος περιηγητής Edward Daniel Clarke μας δίδει και τα πρώτα δημογραφικά στοιχεία για την αρμενική κοινότητα της πόλης, αναφέροντας στην Κομοτηνή 15 αρμενικά σπίτια έναντι 60 εβραϊκών, 400 ελληνικών και 525 τουρκικών.

Λίγα χρόνια αργότερα ? το 1834 κατά την περίοδο του σουλτάνου Μαχμούτ Β’ - τίθεται ο θεμέλιος λίθος της σημερινής εκκλησίας του Αγίου Γρηγορίου του Φωτιστή, που αντικατέστησε τον προϋπάρχοντα ναό και ολοκληρώθηκε με εράνους των Αρμενίων της Κομοτηνής αλλά κυρίως με τη χρηματική συνδρομή του μέγα ευεργέτη Γιαγκούπ Γιαγκουπιάν. Την ίδια χρονιά μνημονεύεται και η λειτουργία του σχολείου. Στο θέμα αυτό, η Κομοτηνή κατέχει μία σημαντική πρωτιά. Το αρμενικό σχολείο της Κομοτηνής αποτελεί το αρχαιότερο αρμενικό σχολείο που λειτούργησε ποτέ στην ελλαδική επικράτεια, σύμφωνα με τις πηγές που μέχρι σήμερα είναι διαθέσιμες. Η αρμενική κοινότητα της Κομοτηνής χτίζει το νέο κτίριο του αρμενικού σχολείου το 1880. Η ανέγερση του σχολείου ? ενός μεγαλοπρεπούς κτιρίου που βρισκόταν στο χώρο που σήμερα στεγάζονται τα γραφεία της Κοινότητας, του ΕΜΟΑΚ και η Αρμενική Λέσχη ? αποδεικνύει τόσο την οικονομική ευρωστία της κοινότητας περί τα τέλη του 19ου αιώνα όσο και την αύξηση του πληθυσμού της.

Παράλληλα με την οικονομική άνθιση της κοινότητας παρατηρείται και μια εντατικοποίηση της συμμετοχής των Αρμενίων στην κοινωνική και πολιτική ζωή του τόπου ? απόρροια των μεταρρυθμίσεων που προαναφέρθηκαν - με το επίσημο οθωμανικό κράτος να εμπιστεύεται θέσεις κλειδιά σε Αρμενίους. Ο Κεβόρκ Σεζαΐ Καζαζιάν εμφανίζεται ως ο μοναδικός πάρεδρος του δημοτικού συμβουλίου το 1910, ο Καραμπέτ Εφέντη Τζανικιάν δικαστής, ο Μιγκιρντίτς Εφέντη Ταμπακιάν επίσης δικαστής και πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου. Και αυτό δεν είναι φαινόμενο μόνο της Κομοτηνής. Την ίδια περίοδο - το 1910 ? διοικητής της Αλεξανδρούπολης ήταν Αγκόπ Εφέντη Καραμπετιάν. Με πρόεδρο του δημοτικού συμβουλίου τον Ταμπακιάν λοιπόν το 1912, η Κομοτηνή υποδέχεται τον Α? Βαλκανικό Πόλεμο. Ο Βουλγαρικός στρατός μπήκε στην Κομοτηνή τη 8ης Νοεμβρίου του 1912 αφού πρώτα μια αποστολή του δημοτικού συμβουλίου που απαρτιζόταν από Αρμενίους, Ελληνορθόδοξους και Εβραίους επιβιβασμένη σε μία άμαξα και έχοντας υψώσει μια τεράστια λευκή σημαία τους υποδέχτηκε στις παρυφές της πόλης.  Αυτό που επίσης έχει σημασία είναι ότι στις τάξεις του βουλγαρικού στρατού συμμετείχε ο αρμενικός εθελοντικός λόχος υπό τις διαταγές των στρατηγών Αντρανίκ και Καρεκίν Νιζντέχ χάρη στους οποίους απελευθερώθηκαν μεγάλα τμήματα της Θράκης κατά τον Α? Βαλκανικό Πόλεμο.    

Η ευρεία όμως υποστήριξη προς την Ελλάδα - και των ελληνικών θέσεων εν γένει - ήταν διάχυτη σε όλο το αρμενικό στοιχείο της περιοχής. Ακόμα και στη βουλγαρική πλευρά ο Αντρανίκ και οι σύντροφοί του, μετά το πέρας του Α? Βαλκανικού Πολέμου ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία αρνήθηκαν να πολεμήσουν στο πλευρό των Βουλγάρων ενάντια στους ομοθρήσκους τους, Έλληνες και Σέρβους στο Β? Βαλκανικό Πόλεμο. Εν τέλει, μετά τη λήξη του Α? Παγκοσμίου Πολέμου και την ήττα των Γερμανών και των Βουλγάρων συμμάχων τους, η Δυτ. Θράκη τέθηκε κάτω από διασυμμαχική διοίκηση υπό τον Γάλλο στρατηγό D? Esperey, ο οποίος διόρισε το στρατηγό Charpy ως αντιπρόσωπό του στην Κομοτηνή, που ήταν και η έδρα της Διοίκησης. Την 29η Σεπτεμβρίου 1919, ο Έλληνας πρωθυπουργός Ελ. Βενιζέλος, συναισθανόμενος την κρισιμότητα της κατάστασης, απέστειλε ως αντιπρόσωπο στην Κομοτηνή το διακεκριμένο νομικό και πρώην μέλος της οθωμανικής βουλής Χαρίσιο Βαμβακά. Με την άφιξή του στην Κομοτηνή ο Βαμβακάς επέλεξε να διαμένει σε οικία παλαιάς αρμενικής ιδιοκτησίας, που μόλις είχε εγκαταλειφθεί από τους Βουλγάρους. Παράλληλα, είχε ήδη αναπτύξει επαφές με Αρμενίους στη Γαλλία. Χαρακτηριστική είναι η επιστολή του Αγκόπ Τσερμπετγκιάν από το Παρίσι, που βρέθηκε στα αρχεία του Βαμβακά με ημερομηνία 19 Νοεμβρίου 1919. Κατά την περίοδο αυτή (τέλη 1919-αρχές 1920) σχηματίστηκε στη Δυτ. Θράκη ένα ιδιότυπο καθεστώς υπό τον τίτλο «Thrace Interallie», δηλαδή Διασυμμαχική Θράκη. Κύριο συμβουλευτικό όργανο της Διασυμμαχικής Θράκης ήταν το Ανώτερο Διοικητικό Συμβούλιο. Στο Συμβούλιο αυτό συμμετείχαν πέντε Έλληνες (Λαμνίδης, Παπαθανασίου, Στάλιος, Φορμόζης και ο Εμμανουήλ Δουλάς που όμως συμμετείχε ως Γάλλος υπήκοος), πέντε Μουσουλμάνοι (Οσμάν Αγά, Σαλήχ, Νεντίμ, Σαλίμ και Τεφίκ), δύο Βούλγαροι (Ντούσκωφ και Γκεοργκίεφ), ένας Αρμένιος (Κεβορκιάν), ένας Εβραίος (Καράσσο) και ένας Φραγκολεβαντίνος (Μπαντέττι). 

Αυτό που έχει σημασία, είναι η στενή συνεργασία με την αρμενική κοινότητα της Κομοτηνής χάρη στον ψήφο της οποίας, εξελέγη Έλληνας πρόεδρος στο Συμβούλιο. Στην ψηφοφορία λοιπόν, οι ψήφοι κατανέμονται ως εξής, ο Εμμανουήλ Δουλάς θέτει υποψηφιότητα και λαμβάνει τις πέντε ελληνικές ψήφους, τις δύο μουσουλμανικές, του Χαφούζ Σαλήχ και του Οσμάν Αγά και την αρμενική ψήφο του Κεβορκιάν με αποτέλεσμα ο Δουλάς να εκλέγεται με 8 ψήφους στους 15, δηλαδή με διαφορά μίας μόνο ψήφου. Ο Εβραίος και ο Φραγκολεβαντίνος απέχουν - και ο Τούρκος υποψήφιος, ο Τεφίκ, παίρνει τις 3 άλλες μουσουλμανικές ψήφους και τις δύο βουλγαρικές. Η εκλογή Έλληνα προέδρου είχε ιδιαίτερα μεγάλη σημασία, καθώς θεωρήθηκε ως δημοψήφισμα των κατοίκων της Θράκης και συνέβαλε αποφασιστικά στις προσπάθειες του Βενιζέλου στη Διάσκεψη Ειρήνης των Παρισίων. Η θαρραλέα και ηρωική στάση των Αρμενίων προκάλεσε το θαυμασμό των Ελλήνων, κάτι που διαφαίνεται στα δημοσιεύματα του τοπικού τύπου τουλάχιστον μέχρι και τη δεκαετία του ?60.

Μέχρι σήμερα, στην επίσημη δοξολογία που λαμβάνει χώρα στον Μητροπολιτικό Ναό της Κομοτηνής κάθε χρόνο στις 14 Μαΐου παρουσία των αρχών της πόλης, το όνομα του Ρουπέν Κεβορκιάν αναφέρεται ανάμεσα σε αυτούς που αγωνίστηκαν για την ενσωμάτωση της Θράκης στη μητέρα Ελλάδα.  Παράλληλα ο Δήμος Κομοτηναίων έχει αφιερώσει μια οδό προς τιμήν του με τη σημείωση: “Έλληνας (Αρμένιος) Μέλος Συμβουλίου Διασυμμαχικής Θράκης”. Οι Αρμένιοι της Θράκης όχι μόνο συνέβαλαν τα μέγιστα για την επίτευξη των ελληνικών στόχων, αλλά παρακολουθούσαν στενά τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα και μετά την ενσωμάτωση στον εθνικό κορμό. Οι αγώνες όμως των Αρμενίων για την ενσωμάτωση της Θράκης στην Ελλάδα δεν περιορίζονται φυσικά μόνο στο πολιτικό επίπεδο. Πολλοί ήταν οι επιχειρηματίες, δημοσιογράφοι ακόμη και έφεδροι αξιωματικοί του οθωμανικού στρατού αλλά και απλοί πολίτες που προσέφεραν πολλές φορές με αυταπάρνηση και κίνδυνο της ζωής τους ό, τι ήταν δυνατό για τη επίτευξη των ελληνικών επιδιώξεων. 

Μετά την ενσωμάτωση της Δυτικής Θράκης στην Ελλάδα, οι Αρμένιοι έπρεπε να αγωνιστούν και για τη δική τους ενσωμάτωση? Στη νέα τους ζωή, στη νέα τους πατρίδα. Άρχισαν αμέσως να μαθαίνουν τα ελληνικά, απέκτησαν την ελληνική υπηκοότητα, κατατάχτηκαν στον ελληνικό στρατό. Σύντομα, η αρμενική κοινότητα κλήθηκε να ανταποκριθεί στην υποδοχή των χιλιάδων αρμενίων προσφύγων που κατέκλυσαν την περιοχή μετά τη μικρασιατική καταστροφή ερχόμενοι κυρίως από την Αν. Θράκη. Την περίοδο του μεσοπολέμου - παρά το γεγονός ότι η αποκατάσταση των προσφύγων απασχολούσε το μεγαλύτερο μέρος του δυναμικού της κοινότητας ? οι Αρμένιοι έχουν να επιδείξουν μια λαμπρή πολιτιστική δράση. Το 1923 ιδρύεται ο θεατρικός σύλλογος «Σεβουμιάν». 

Τα έσοδα από τις παραστάσεις του συλλόγου αυτού διατέθηκαν κατ? επανάληψη για τις ανάγκες της νεοϊδρυθείσης τότε Πολεμικής Αεροπορίας της χώρας μας και του Πολεμικού Ναυτικού. Ο Β? Παγκόσμιος Πόλεμος υπήρξε το ίδιο σφοδρός για τους Έλληνες και τους Αρμένιους της Θράκης. Η Αρμένιοι της Κομοτηνής, ως Έλληνες πολίτες, βρέθηκαν στα αλβανικά βουνά υπερασπιζόμενοι του πατρίου εδάφους. Τέσσερις από αυτούς έπεσαν ηρωικά στο μέτωπο και πολλοί άλλοι τραυματίστηκαν. Έθεσαν με υπερηφάνεια την αρμενική σφραγίδα στο Έπος του ?40! Αλλά και στην εθνική αντίσταση οι Αρμένιοι της Κομοτηνής έχουν να επιδείξουν αγωνιστές όπως η διάσημη Βέρα. Το πραγματικό της όνομα ήταν Βερζινέ Πατβακανιάν ? Γαζαροσιάν. Αμέτρητοι είναι φυσικά και οι ανώνυμοι Αρμένιοι, η δράση των οποίων δεν έγινε ποτέ γνωστή, καθώς η επιστημονική έρευνα δεν έχει αγγίξει ακόμα με τη δέουσα προσοχή την ιστορία μιας ευαίσθητης εθνολογικά περιοχής όπως η Θράκη.

Οι πληροφορίες που μοιράστηκε με το κοινό ο διεθνολόγος Άκης Τ. Δαγκαζιάν δεν ήταν απλώς μια στατική αφήγηση ιστορικών δεδομένων. Και αυτό γιατί η αρμενική παρουσία στην Κομοτηνή είναι διαρκής και εξελισσόμενη. Οι απόγονοι του Μιγκιρντίτς Τοροσιάν ήταν στην αίθουσα της εκδήλωσης και παρακολούθησαν την εκδήλωση. Μέλη της οικογένειας του ηρωικού Ρουπέν Κεβορκιάν - που έγραψε ιστορία με τη ψήφο του ? βρίσκονταν μέσα στην αίθουσα! 

Δήμητρα Συμεωνίδου