Ο κύκλος του νερού, του πιο πολύτιμου φυσικού αγαθού της ζωής

Σε αυτά που συναντάμε ως κύρια ή συνήθη χαρακτηριστικά στην ανθρώπινη νοοτροπία συγκαταλέγεται κι η απομείωση της σημασίας στα κοινώς θεωρούμενα δεδομένα: στο οξυγόνο που αναπνέουμε, στο νερό που πίνουμε, να περπατάμε και με τα δύο μας πόδια, να πιάνουμε αντικείμενα με τα χέρια μας και να ακούμε ήχους με τα αυτιά μας. Συχνά ευχόμαστε «στην υγεία μας», είτε λέμε συχνά «υγεία να έχουμε, πάνω απ’ όλα». Έχουμε την αίσθηση της σπουδαιότητας τους, μα  τη νοιώθουμε, την κατανοούμε στην έλλειψη τους. Με την ευκαιρία της παγκόσμιας ημέρα του νερού στις 22 Μαρτίου (η οποία καθιερώθηκε από τα Ηνωμένα Έθνη το 1992) θα απομονώσω το «δεδομένο » νερό, επικεντρώνοντας το γραπτό μου σε αυτό το τόσο καθημερινό και ζωογόνο.

Νερό (δημοτική), ύδωρ (καθαρεύουσα), οξιδάνιο (χημική ονοματολογία): η πλεονάζουσα, η πιο διαδεδομένη χημική ένωση στην επιφάνεια της γης , καλύπτει το 70,9% του πλανήτη μας και το 55-78% του ανθρώπινου σώματος. Το νερό  είναι η μόνη συνηθισμένη ουσία που βρίσκεται και στις τρεις κοινές καταστάσεις της ύλης: υγρό, παγωμένο, πυκνό αέριο ( υγρασία της ατμόσφαιρας, στα σύννεφα ). Μόλις το 2,9 % του νερού της γης είναι γλυκό και το 98,8 % του πόσιμου νερού βρίσκεται στα παγοκαλύμματα και στα υπόγεια ύδατα. Οι ωκεανοί παρέχουν το 88% του εξατμιζομένου νερού που μπαίνει στον υδρολογικό κύκλο . Ο υδρολογικός κύκλος (ή κύκλος του νερού) περιγράφει την παρουσία και την κυκλοφορία του νερού στην επιφάνεια της γης, καθώς και κάτω και πάνω από αυτήν. Το νερό της γης είναι πάντα σε κίνηση και πάντα σε αλλαγή από την υγρή μορφή στην αέρια ή σε πάγο ξανά κι αντίστροφα. Ο κύκλος του νερού λειτουργεί εδώ και δισεκατομμύρια χρόνια. Στην  έλλειψη του η γη θα ήταν πολύ αφιλόξενο μέρος για κάθε μορφή ζωής.

Ο κύκλος του νερού, γνωστός και ως υδρολογικός κύκλος, είναι η συνεχής ανακύκλωση του νερού της γης μέσα στη υδρόσφαιρα και στην ατμόσφαιρα. Το συνεχές της κυκλικής διαδικασίας του κύκλου του νερού επιτυγχάνεται εξαιτίας της ηλιακής ακτινοβολίας. Το νερό του πλανήτη αλλάζει συνεχώς φυσική κατάσταση, από τη στερεά μορφή των πάγων στην υγρή μορφή των ποταμών, λιμνών και της θάλασσας και την αέρια κατάσταση των υδρατμών. Πιο συγκεκριμένα, λόγω της θέρμανσης και των ανέμων στην επιφάνεια της γης, τα νερά της εξατμίζονται και εμφανίζονται ως υδρατμοί δημιουργώντας τα σύννεφα. Οι υδρατμοί συμπυκνώνονται, υγροποιούνται και στη συνέχεια πέφτουν ως βροχή ή άλλες μορφές, εμπλουτίζοντας έτσι τις αποθήκες νερού της γης, είτε είναι αυτές επιφανειακές, όπως οι θάλασσες και οι λίμνες, είτε είναι υπόγειες. Όταν βρίσκει διόδους προς την επιφάνεια της γης εμφανίζεται με τη μορφή πηγών. Ένα άλλο μέρος του υπόγειου νερού πηγαίνει βαθύτερα και εμπλουτίζει τους υπόγειους υδροφόρους, οι οποίοι μπορούν να αποθηκεύσουν τεράστιες ποσότητες νερού για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Ακόμα και το νερό αυτό όμως συνεχίζει να κινείται και με τη πάροδο του χρόνου μέρος του ξαναμπαίνει στους ωκεανούς όπου ο κύκλος του νερού "τελειώνει" ... και "ξεκινάει".

Έτσι δημιουργείται και υπάρχει το νεράκι που το έχουμε στην καθημερινότητα μας παντού, είναι τόσο συνυφασμένο με όλες τις χρήσεις ώστε να ξεχνάμε την σημασία του. Σε μέρη της γης όπου παρατηρείται έλλειψη, κατανοούν την αξία του και γίνονται υπεράνθρωπες προσπάθειες να δίνονται έστω εκείνες οι ποσότητες που χρειάζονται για την επιβίωση των κατοίκων τους. Η δική μας συμπεριφορά δείχνει πως «γνωρίζουμε» πως το έχουμε ανεξάντλητο γι? αυτό το ξοδεύουμε, όχι απλά το χρησιμοποιούμε. Το νερό δεν είναι ένα εμπόρευμα, όπως όλα τα άλλα, όμως δεν αποτελεί και ένα δημόσιο αγαθό, στο οποίο η πρόσβαση μπορεί να είναι ανεξέλεγκτη. Απαιτεί συνετή διαχείριση, με στόχο την ικανοποίηση των πολλών και συχνά αντικρουόμενων χρήσεών του. Για την επίτευξη μιας συνετής διαχείρισης είναι απαραίτητη μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που δεν αντιμετωπίζει  τις εκάστοτε χρήσεις αποσπασματικά, αλλά σε αλληλεξάρτηση μεταξύ τους. Μια προσέγγιση που επιπλέον λαμβάνει σοβαρά υπόψη, όχι μόνο τις ανθρώπινες απαιτήσεις σε νερό, αλλά και τις απαιτήσεις των οικοσυστημάτων.

Ανασύρουμε από το μυαλό μας τις πράξεις μας ξεκινώντας την μέρα μας: πλένουμε  το πρόσωπο μας, ετοιμάζουμε το καφεδάκι μας, πίνουμε το νερό μας, φεύγουμε για δουλειά. Οδηγώντας προς τη δουλειά βλέπουμε πως τα τζάμια του αυτοκινήτου είναι βρώμικα και βάζουμε σε λειτουργία τους υαλοκαθαριστήρες με το νερό για να καθαρίσουν, το ντεπόζιτο νερού δείχνει άδειο και στο πρώτο βενζινάδικο βρίσκουμε ευκαιρία να το γεμίσουμε. Στην δουλειά πίνουμε ακόμη ένα καφεδάκι κι όσα ποτήρια νερά αντέχει ο καθένας. Στο διάστημα της εργασίας έχουμε πάει κάποιες φορές στο wc κι έχουμε πλύνει άλλες τόσες τα χέρια μας, μπορεί κι επιπλέον.

Σχολάμε, στο δρόμο βλέπουμε ένα βυτιοφόρο του Δήμου να καθαρίζει τον δρόμο κι ένα άλλο να καθαρίζει με ατμό τους κάδους απορριμμάτων. Πιο πέρα στην πλατεία ένα σιντριβάνι τρέχει με γάργαρο, καθαρό νερό. Φτάνουμε στο σπίτι όπου στο νεροχύτη υπάρχουν σκεύη για καθάρισμα, υπάρχει και το πλυντήριο πιάτων , βάζουμε κι ένα πλυντήριο ρούχων διότι μαζεύτηκαν κι αρκετά άπλυτα ρούχα κι έπειτα ανέβουμε το θερμοσίφωνα να κάνουμε ένα ντουζάκι. Το περασμένο Σάββατο αγοράσαμε από το παζάρι σπανάκι, ένα σπανακόρυζο θα ήτανε τέλειο για την εποχή. Το άτιμο έχει αρκετό χώμα, με 4-5 νερά σε γεμάτο νερό νεροχύτη θα έχει καθαρίσει. Επειδή ταιριάζει σαλάτα μαρούλι το πλένουμε κι αυτό με μπόλικο νεράκι. 

Αλήθεια .. μέχρι τώρα, προτού να τελειώσει η μέρα μας πόσα κυβικά νερό έχουμε καταναλώσει; Αν μαζεύαμε όλη αυτή την ποσότητα μέσα σε μια μεγάλη δεξαμενή τι όγκο θα είχε πιάσει άραγε;

Συνεχίζουμε ποτίζοντας τα λουλούδια μας, όμως κάναμε χώματα στην βεράντα οπότε παίρνουμε το λάστιχο, την πλένουμε με μπόλικο νερό.

Μαγειρεύουμε ρίχνοντας λίγο νεράκι στο σπανάκι, ετοιμάζουμε το τραπέζι βάζοντας δίπλα στα πιάτα μια καράφα νερό, κι όταν τελειώνουμε το φαγητό ο κύκλος του πλυσίματος όλων των μαγειρικών σκευών συνεχίζεται.

Να καθαρίσουμε, να πιούμε, να μαγειρέψουμε, να δροσιστούμε … όλα με νεράκι. Να παράγουμε τα αναψυκτικά, τις μπύρες, τα σαμπουάν, τις διάφορες κρέμες, το κάθε είδους χαρτί, ακόμη κι όταν κόβουνε τα μάρμαρα με τους τεράστιους συρματοκόφτες χρησιμοποιούνε νερά για την αποφυγή μεγάλης ποσότητας σκόνης, να ποτίσουμε τα φυτά, να απολαύσουμε το μπάνιο μας στην θάλασσα ή στη πισίνα, απλά να καθίσουμε δίπλα στο κύμα και να απολαμβάνουμε τη θέα του απέραντου γαλάζιου, να περιμένουμε τις βροχές για να ποτιστεί το χώμα της γης για να καρποφορήσει.

Το νερό, αυτή η άχρωμη, άοσμη  ζωογόνος  ουσία δεν είναι όμως ανεξάντλητη. 

Ο Ιωάννης Μυλόπουλος αναπληρωτής καθηγητής στον τομέα Υδραυλικής και Τεχνικής Περιβάλλοντος του ΑΠΘ   σε συνέντευξη του στην εφημερίδα ΒΗΜΑ σημειώνει: «Η σημερινή κατάσταση πάντως στη χώρα μας κάθε άλλο παρά καθησυχαστική εμφανίζεται. Το μεγαλύτερο μέρος του υπόγειου υδατικού δυναμικού της χώρας υφίσταται ήδη τις συνέπειες της εντατικής εκμετάλλευσης ή της ποιοτικής υποβάθμισης, που εκδηλώνονται με τη δραματική πτώση της στάθμης των υδροφόρων οριζόντων και την εκτεταμένη ρύπανση του υπόγειου νερού. Το αγροτικό ζήτημα του θεσσαλικού κάμπου, αλλά και των υπόλοιπων αγροτικών περιοχών, δε φαίνεται να είναι άσχετο από το γεγονός ότι το νερό αντλείται πλέον από μεγάλα βάθη, συχνά αρκετών εκατοντάδων μέτρων, με προφανείς περιβαλλοντικές αλλά και σοβαρές οικονομικές συνέπειες και επιπτώσεις. Στις περισσότερες παράκτιες περιοχές αντλείται πλέον συστηματικά υφάλμυρο νερό, ως αποτέλεσμα της εισόδου θαλασσινού νερού στους υδροφορείς λόγω υπεράντλησης. Πολλά ποτάμια, λίμνες και υγρότοποι υφίστανται τις επιπτώσεις της μεγάλης αύξησης της ζήτησης του νερού αλλά και των εκτεταμένων έργων «αξιοποίησης» του υδατικού δυναμικού». 

Ας μην απαξιώνουμε την πολυτιμότητα αυτού του αγαθού, το οποίο μας παρέχεται ως δώρο από την φύση. Μην ξεχνάμε πως μερικά χρόνια πριν ακούγαμε στις ειδήσεις να μετράνε με αγωνία τις ημέρες επάρκειας νερού για το λεκανοπέδιο Αττικής. Πρέπει να μας λείπει κάτι ώστε να καταλάβουμε πόσο πολύτιμο ήτανε για την ζωή μας; Δεν αναφέρθηκα στις θετικές ενέργειες που έχει στον οργανισμό μας, όπως ενυδάτωση, διότι πιστεύω πως τα ακούμε καθημερινά και θα πρέπει να μας έχουν γίνει βίωμα τα 7-8 ποτήρια κατανάλωσης νερού ημερησίως. Σε έλλειψη αυτών θα παρατηρηθεί αφυδάτωση. Ως επίσης η έλλειψη του μπορεί να αποφέρει και κολικό νεφρού. Θα μας «τιμωρήσει» ο οργανισμός αν δεν συντηρούμε το 55-78% νερό που χρειάζεται για όλες τις λειτουργίες του. Το νερό βελτιώνει την φυσική μας κατάσταση, την υγεία μας, ακόμη και την εμφάνιση μας και προσθέτει ευεξία. Πίνοντας νερό το καλοκαίρι διατηρούμε δροσερό το σώμα μας ενώ τον χειμώνα το μονώνουμε ενάντια στο κρύο.

Το νερό στη θρησκεία διαδραματίζει πρωτεύοντα ρόλο: στον χριστιανισμό η βάφτιση είναι το ξέπλυμα του ανθρώπου από το προπατορικό αμάρτημα κι η σηματοδότηση της ενάρετης ζωής, ο αγιασμός είναι εξαγνισμός, είναι καθαρότητα σαν τη διαύγεια του νερού. Οι μουσουλμάνοι πριν να μπούνε στο τζαμί για κάθε προσευχή πλένουν τα χέρια και τα πόδια τους, οι ινδουϊστές θεωρούν ιερά τα νερά του Γάγγη και μπαίνουν σε αυτά για να θεραπευτούν  κι όλες σχεδόν οι θρησκείες έχουν γιορτές για νερό. Όπως υπήρχαν έθιμα, ιδιαίτερα σε μήνες ξηρασίας, του καλοκαιριού, με τους χωρικούς να χορεύουν και να τραγουδάν γυρεύοντας την εύνοια του θεού για να μην ξεραθούν οι καλλιέργειες τους. Αν προσέξουμε την γεωγραφία της Αιγύπτου, σαν παράδειγμα, θα δούμε ότι η ανάπτυξη της από την αρχαιότητα περιορίσθηκε στις εκβολές και στις όχθες του Νείλου, στην ενδοχώρα κυριαρχεί ξηρασία κι ερημιά με τους Βεδουϊνους να ψάχνουν για οάσεις για μια γουλιά νερό. Μην νομίζετε πως ξεδιψάνε με αναψυκτικά τύπου cola, ούτε μπορούν να έχουν αποθέματα στην καμπούρα τους σα τις καμήλες.

Αυτό που λέγανε κάποιοι αναλυτές ότι ο τρίτος παγκόσμιος πόλεμος θα γίνει για το νερό, ίσως δεν τοποθετείται πλέον στην σφαίρα της φαντασίας. Αλλά κι αν δεν βγει αυτό το δυσοίωνο σενάριο, για τα επόμενα 50 χρόνια, η μείωση της στάθμης του αποθέματος θα είναι θεαματική. Παράλληλα ας θυμηθούμε πως πολλά ελληνικά νησιά δεν έχουν επάρκεια σε νερό κι αναγκάζονται να προσφύγουν σε δύο τρόπους – αρκετά δύσκολους και κοστοβόρους: ο ένας είναι η αφαλάτωση, η επεξεργασία και μετατροπή του θαλάσσιου νερού σε πόσιμο (δεν καταφέρνει η απόδοση του να πλησιάσει το πόσιμο) και η μεταφορά του με υδροφόρα πλοία από την στεριά. Σίγουρα θα έχετε ακούσει πως, ειδικά στην διάρκεια του καλοκαιριού, εκδίδονται οδηγίες για την χρήση του νερού και κλείνοντας τις παροχές για κάποιες ώρες. Το μόνο καλό είναι πως σε άνυδρες περιοχές (π.χ. Σαντορίνη ) παράγονται πεντανόστιμα τρόφιμα όπως ντομάτα και συγκεκριμένες ποικιλίες σταφυλιού.

Ο καθένας ξεχωριστά αν προσέξει στην κατανάλωση νερού, με συνετή χρήση τότε το συνολικό αποτέλεσμα θα είναι θετικό μακροπρόθεσμα. Καλώς ή κακώς δεν θα είναι μετρήσιμο, σύμφωνα με τα δικά μας δεδομένα, θα γνωρίζουμε ότι συμβάλλουμε στην διατήρηση ενός κύκλου που θα πρέπει να μείνει ο ίδιος και για όλες τις επόμενες γενιές που θα ακολουθήσουν.

Το να κλείνουμε τη βρύση όταν πλένουμε το αυτοκίνητο τις στιγμές που δεν μας χρειάζεται είναι πράξη ανθρωπιάς, αντί να το αφήνουμε να σπαταλιέται άδικα στους υπονόμους.

Ας είναι κάθε μέρα γιορτή για το νερό. Του αξίζει, μας αξίζει!

Θα κλείσω με δύο παροιμίες που μου άρεσαν πολύ:

- Ο βρεγμένος τη βροχή δεν την φοβάται

- Το πίνει το νερό η κότα μα κοιτάει και τον Θεό.