Με ελλιπή μελέτη επανήλθε στην επικαιρότητα το φράγμα Ιάσμου

Στις καλένδες της ανάπτυξης του πρωτογενούς τομέα που πολλοί ευαγγελίστηκαν στο νομό Ροδόπης, αλλά ποτέ δεν υλοποιήθηκε, φαίνεται ότι θα παραμείνει για πολλά χρόνια ακόμα το φράγμα Ιάσμου, αφού επανήλθε στην επικαιρότητα με ελλιπή μελέτη! Ήταν Απρίλιος του 2010 όταν ο «Χ» κατέγραφε σύσκεψη φορέων στον Ίασμο και ειδικότερα σημείωνε τις ανησυχίες των ντόπιων σχετικά με την εξέλιξη του έργου αυτού. Έχει σημασία να επισημάνουμε τις επιφυλάξεις που είχε εκφράσει ο δημοτικός σύμβουλος Νίκος Παπαβασιλείου για το έργο, όταν εξηγούσε ότι «από την πλευρά της τοπικής αυτοδιοίκησης δεν έγιναν μελέτες ή ημερίδες από αξιόλογα άτομα πού γνωρίζουν τις επιπτώσεις τις περιβαλλοντικές που θα έχει η περιοχή μας. Μπορεί για άλλες περιοχές το θέμα να είναι θησαυρός, για την περιοχή μας όμως να είναι καταδίκη. Αυτό όμως πρέπει να μεριμνήσει η τοπική αυτοδιοίκηση ώστε επιστήμονες να εκφράσουν την άποψή τους». Τέσσερα χρόνια μετά οι επιφυλάξεις αυτές επιβεβαιώνονται, αφού σε πρόσφατη συνεδρίαση Επιτροπής Αγροτικής Οικονομίας ΑΜ-Θ επισημάνθηκε η ελλιπής μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων και το θέμα, λόγω της σοβαρότητά τους, παραπέμφθηκε προς συζήτηση στο περιφερειακό συμβούλιο ΑΜ-Θ. 

Σύμφωνα με στοιχεία που έγιναν γνωστά, το υπό μελέτη έργο αφορά στην κατασκευή λιθόρριπτου φράγματος με ανάντη πλάκα, επί του ποταμού Κομψάτου, ύψους 90m περίπου, με μήκος στέψης 510m, πλάτος 10,0m και στάθμη στο +162,5m. Επίσης προβλέπονται έργα διαχείρισης των νερών του φράγματος (υδροληψία, υπερχειλιστής, κλπ) και συμπληρωματικά έργα οδοποιΐας. Επιπλέον στην μελέτη εξετάζονται και τα έργα μεταφοράς νερού προς τις πεδινές εκτάσεις, όπως ορίστηκαν στο προτεινόμενο Σχέδιο Αξιοποίησης στην Προκαταρκτική μελέτη του Νέστου. Οι εκτάσεις αυτές αφορούν στη δυτική όχθη του χ. Κομψάτου (βόρειες όχθες λίμνης Βιστωνίδας) μέχρι τα δυτικά όρια της Π.Ε. Ροδόπης και των δυτικών περιοχών της πεδιάδας Κομοτηνής (λοφώδης περιοχή Κομοτηνής). Σκοπός των έργων είναι η διάθεση επιφανειακού νερού για την άρδευση στις καλλιεργούμενες εκτάσεις που σήμερα αρδεύονται από υπόγεια νερά και έτσι δίνεται η δυνατότητα για τον περιορισμό της χρήσης των υπογείων νερών με παράλληλη αξιοποίηση των πλούσιων διαθέσιμων επιφανειακών νερών.

Με το δημιουργούμενο ταμιευτήρα συνολικού όγκου 242 εκατ. μ3 κατακλύζεται έκταση 815 εκταρίων περίπου και εξασφαλίζεται η αποθήκευση νερού για διάθεση για άρδευση 96,5 εκατ. μ3 περίπου που μπορεί να εξυπηρετήσει περίπου 200.000 στρεμ. της δυτικής πεδιάδας Κομοτηνής. Στο σχεδιασμό των έργων προβλέπονται οι παρακάτω βασικές αρχές λειτουργίας:

1. Η τροφοδοσία της λίμνης Βιστωνίδας με γλυκό νερό κυρίως, κατά τη θερινή περίοδο, ώστε να καλυφθούν οι απώλειες της λίμνης λόγω εξάτμισης, με στόχο τη διατήρηση της στάθμης της σε τέτοια επίπεδα ώστε να μειωθεί η εισροή θαλασσινού νερού σε αυτή, γεγονός που συμβαίνει σήμερα και υποβαθμίζει τα ποιοτικά της χαρακτηριστικά.

2. Η τροφοδοσία της κοίτης κατάντη του φράγματος με επιπρόσθετες των παραπάνω ποσοτήτων νερών που θα καλύπτουν την αναμενόμενη κατείσδυση των υδάτων και επομένως την τροφοδοσία των υπογείων υδάτων όπως συμβαίνει και σήμερα.

3. Η συνεχής τροφοδοσία της κοίτης του χ. Κομψάτου κατάντη του φράγματος με ελάχιστη παροχή στις περιόδους που δε διατίθενται νερά για τη Βιστωνίδα και τις λοιπές ανάγκες, πέραν των αναμενόμενων υπερχειλίσεων κατά τις περιόδους που ο ταμιευτήρας θα είναι πλήρης.

4. Ο ταμιευτήρας θα καλύπτει κατά προτεραιότητα τη ζήτηση για περιβαλλοντική παροχή (δηλαδή όλες τις προαναφερθείσες προβλέψεις) και εφ’ όσον υπάρχει διαθέσιμη ποσότητα νερού θα καλύπτει στη συνέχεια την απαιτουμένη ζήτηση για άρδευση. Μέρος της παραμένουσας παροχής θα διηθείται στην κοίτη του ποταμού και έτσι δε θα διαφοροποιηθεί ο βασικός μηχανισμός εμπλουτισμού των υδροφόρων της περιοχής.

Θετικές και αρνητικές επιπτώσεις περιλαμβάνονται στη μελέτη που παρουσιάστηκε στην αρμόδια επιτροπή της περιφέρειας. 

Δύο είναι οι θετικές επιπτώσεις από την λειτουργία του φράγματος

1. Λόγω της αντικατάστασης των υπογείων νερών που χρησιμοποιούνται για άρδευση των πεδινών εκτάσεων με επιφανειακά (~96,5 εκατ. m3 για άρδευση από το φράγμα Ιάσμου) εκτιμάται ότι το έργο συνολικά θα έχει κύρια θετικές επιπτώσεις στα υπόγεια νερά.

2. Το εξεταζόμενο φράγμα Ιάσμου θα μειώσει τη στερεοπαροχή στη λίμνη Βιστωνίδα και θα βελτιώσει την παρούσα κατάσταση όσον αφορά τις προσχώσεις στη λίμνη που οδηγούν αργά αλλά σταθερά στην μείωση της έκτασής της, ανακόπτοντας σημαντικά - σχεδόν κατά 95%- την εισροή φερτών στη λίμνη από τον Κομψάτο. Συνεπώς θα λειτουργήσει ευεργετικά στη δραστική μείωση των φερτών προς τη λίμνη.

Δεκατρείς είναι οι αρνητικές επιπτώσεις από την κατασκευή και λειτουργία του φράγματος.

1. Οι επιπτώσεις στην πανίδα κατά την κατασκευή των έργων είναι άμεσες (διατάραξη ενδιαιτημάτων, απευθείας θανάτωση, παρεμπόδιση απρόσκοπτης μετακίνησης, κλπ) και χαρακτηρίζονται ως δυσμενείς 

2. Αντίστοιχα, οι επιπτώσεις στην ορνιθοπανίδα από τις κατασκευαστικές εργασίες είναι άμεσες χαρακτηρίζονται ως δυσμενείς αλλά σχετικά μικρής κλίμακας,

3. Με το πέρας της φάσης κατασκευής και τη λειτουργία του φράγματος θα υπάρξει μόνιμος περιορισμός των υφιστάμενων βιοτόπων της πανίδας με αποτέλεσμα να προκύψουν αρνητικές επιπτώσεις για ορισμένα είδη, μεταβάλλοντας και την κατάσταση διατήρησής τους .

4. Η παρουσία του ταμιευτήρα δυνητικά θα επηρεάσει την ιχθυοπανίδα καθώς η επικοινωνία με το κατάντη τμήμα του ποταμού και με τη λίμνη θα γίνει αδύνατη.

5. Η λειτουργία των προβλεπόμενων έργων θα επηρεάσει τη δίαιτα του ποταμού Κομψάτου, δεδομένου ότι θα συγκρατούνται οι απορροές του τμήματός του που βρίσκεται ανάντη της θέσης του φράγματος, για να επαναδιατίθενται για άρδευση κατά την αρδευτική περίοδο.

6. Στο τμήμα του ποταμού που θα κατακλυσθεί, καθώς τα ενδιαιτήματα θα αλλάξουν τελείως υδρομορφολογικά χαρακτηριστικά, αναμένεται να χαθούν ή στην καλύτερη περίπτωση να περιορισθούν τα ρεόφιλα είδη.

7. Η οικολογική ποιότητα του νερού αναμένεται να επηρεασθεί σημαντικά στο τμήμα κατάντη του ταμιευτήρα.

8. Τέσσερα είναι τα σημαντικότερα είδη ψαριών που απειλούνται σοβαρά από τις μεταβολές στα ενδιαιτήματα, στην υδρολογία και στην οικολογία των υδάτινων σωμάτων του Κομψάτου: το Χέλι, η Σαρδελομάνα, η Αλάια και ενδεχομένως η Θρίτσα, η επιβίωση των οποίων ενέχει σημαντικό ρίσκο τόσο κατά την φάση κατασκευής, όσο και στα πρώτα χρόνια λειτουργίας του φράγματος.

9. Μακροπρόθεσμα και χωρίς τη λήψη αναγκαίων μέτρων αναμένεται να διαμορφωθεί μια κατάσταση που αντιστοιχεί σε έναν καναλοποιημένο ποταμό, χωρίς εκείνα τα εποχικά χαρακτηριστικά, στα οποία έχουν προσαρμόσει τον κύκλο της ζωής τους τα πιο ευαίσθητα μακροασπόνδυλα.

ΛΙΜΝΗ ΒΙΣΤΩΝΙΔΑ

10. Το φράγμα αναμένεται να ενισχύσει τον «αλμυρό» χαρακτήρα της λίμνης. Με την κατασκευή του φράγματος Ιάσμου θα υπάρξει αφενός μείωση των φυσικών

απορροών του χ. Κομψάτου και αφετέρου μείωση του ποσοστού συμμετοχής του στην αναπλήρωση της εξάτμισης της Βιστωνίδας, με αποτέλεσμα να αναμένεται περαιτέρω αύξηση της αλατότητας της λίμνης η οποία έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την οικολογία της λίμνης και την ιχθυοπαραγωγή.

11. Όσον αφορά στην ιχθυοπανίδα της Βιστωνίδας αυτή αναμένεται να επηρεαστεί από το φράγμα του Ιάσμου καθώς θα μεταβληθούν: I. Οι φυσικοχημικές ιδιότητες του νερού (αλατότητα, ρυθμός ανανέωσης των νερών της λίμνης, θερμοκρασία). II. Τα ενδιαιτήματα γλυκού νερού της λίμνης, στο βόρειοανατολικό παραλίμνιο τμήμα και στον ποταμό Κομψάτο. III. Η διαθέσιμη τροφή.

12. Τα είδη με τη μεγαλύτερη σπουδαιότητα ή που θα υποστούν τις εντονότερες επιπτώσεις είναι τα ίδια με αυτά που ήδη αντιμετωπίζουν προβλήματα εξαιτίας της υφαλμύρινσης της λίμνης: το Γριβάδι (Cyprinus carpio), η Θρίτσα (Alosa vistonica), το Τσιρώνι (Rutilus rutilus), η Αλαία (Alburnus vistonicus)

13. Δεν εξετάζεται στη μελέτη, αλλά ο περιορισμός των εκρεομένων ποσοτήτων γλυκών νερών από τη λίμνη στη θάλασσα λόγω του Φράγματος (αύξηση αλατότητας), θα επηρεάσει δυνητικά τις έξι μονάδες οστρακοκαλλιέργειας στο Βιστωνικό Όρμο, με αποτέλεσμα να προκύψουν αρνητικές επιπτώσεις στην παραγωγή, μεταβάλλοντας και την κατάσταση διατήρησής τους.

Η αρμόδια υπηρεσία που εξέτασε τη μελέτη, με αφορμή την καταγραφή των παραπάνω επιπτώσεων, σημειώνει σε άλλο σημείο των παρατηρήσεών της, πως «εάν, παρά τα αρνητικά συμπεράσματα της εκτίμησης των επιπτώσεων και ελλείψει εναλλακτικών λύσεων, ένα σχέδιο πρέπει να πραγματοποιηθεί για άλλους επιτακτικούς λόγους σημαντικού δημοσίου συμφέροντος, περιλαμβανομένων λόγων κοινωνικής ή οικονομικής φύσεως, το κράτος λαμβάνει κάθε αναγκαίο αντισταθμιστικό μέτρο ώστε να εξασφαλισθεί η προστασία της συνολικής συνοχής του Natura 2000. Ως εκ τούτου η Υπηρεσία μας εκτιμά ότι αν αποφασισθεί η κατασκευή του φράγματος ως ελάχιστο αντισταθμιστικό μέτρο πρέπει να είναι η διατήρηση του χαρακτήρα της λίμνης και του ποταμού. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την κατασκευή κατάλληλου βυθισμένου «αναχώματος» (submerged weir) στο δίαυλο, για τον έλεγχο της διείσδυσης της αλμυρής σφήνας. Αυτό το «ανάχωμα» μπορεί να είναι τύπου «inflated or rubber dam” –φουσκωτό φράγμα, που εύκολα αλλάζει σε ύψος και στις μεγάλες πλημμύρες, το φουσκωτό με μηχανικό τρόπο «κάθεται» στη βάση του, χωρίς να εμποδίζει την πλημμυρική εκροή. 

Από την προσομοίωση του ελέγχου της αλατότητας η μελέτη προβλέπει ότι ακόμη και με υποβρύχιο αναβαθμό ύψους 1,75 μ η είσοδος της θάλασσας περιορίζεται κατά 75%. Όσο δε αφορά τον ποταμό θα πρέπει να εξετασθούν τα αναγκαία μέτρα (δεν περιέχονται) ώστε να μη διαμορφωθεί όπως αναμένεται μια κατάσταση που αντιστοιχεί σε έναν καναλοποιημένο ποταμό, χωρίς εκείνα τα εποχικά χαρακτηριστικά, στα οποία έχουν προσαρμόσει τον κύκλο της ζωής τους τα πιο ευαίσθητα μακροαπόνδυλα και προσδιορίζουν την υγεία και την διατήρηση του οικοσυστημάτος. Πρόταση της Υπηρεσίας είναι οι δύο αυτές δράσεις να αποτελούν οπωσδήποτε τις αναγκαίες συνθήκες (προαπαιτούμενο) για την απόφαση οποιασδήποτε επέμβασης στο σύστημα Κομψάτος-Βιστωνίδα, να συμπεριληφθούν στη μελέτη των έργων και να υλοποιηθούν ανεξάρτητα από την κατασκευή ή όχι του φράγματος».

Με βάση όλα τα παραπάνω η Επιτροπή Αγροτικής Οικονομίας και Περιβάλλοντος αποφάσισε ομόφωνα την παραπομπή του θέματος προς συζήτηση στο Περιφερειακό Συμβούλιο λόγω της ελλιπούς Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων αλλά και της σοβαρότητας του θέματος.