Η σχέση της Ορθοδοξίας με την εθνική επανάσταση

«Ορθόδοξη εκκλησία, γένος και Επανάσταση το 1821», ήταν το αντικείμενο της ομιλίας που ανέπτυξε σε εκδήλωση το βράδυ της Πέμπτης, ο μητροπολίτης Μαρωνείας και Κομοτηνής κ. Παντελεήμονας. Η εκδήλωση διοργανώθηκε από τη διοίκηση των ΚΑΠΗ Κομοτηνής και κατά την ομιλία του ο μητροπολίτης επεσήμανε ότι η εορτή είναι διπλή, θρησκευτική και εθνική. Τόσο στην θρησκευτική, όσο και στην εθνική της διάσταση, είναι εορτή της ελευθερίας και της αισιοδοξίας, «πνευματικώς μεν διότι ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου έφερε στους ανθρώπους το αίσιο μήνυμα της απελευθερώσεως από την αρχαία κατάρα και της σωτηρίας από τις συνέπειες της αρχέγονης παρακοής στο θέλημα του Θεού, εθνικώς δε διότι η έναρξη της επαναστάσεως του 1821 προοιώνιζε την ευτυχή έκβαση του αγώνα και την ίδρυση του πρώτου ελεύθερου ελληνικού κράτους. Γι’ αυτό μάλιστα οι αγωνιστές του ?21 διάλεξαν την ημέρα αυτή ως συμβολική έναρξη της επανάστασης, διότι στις καρδιές των υποδούλων Ελλήνων η εορτή του Ευαγγελισμού είχε άρρηκτα συνδεθεί με την απελευθέρωση από τα δεσμά και την αισιόδοξη αντιμετώπιση των επερχομένων». 

Όπως τόνισε ο μητροπολίτης, η επανάσταση του 1821 αποτέλεσε όχι μόνο την ουσιαστική έναρξη του νεοελληνικού ελεύθερου πολιτικού μας βίου, αλλά και το βασικό και κομβικό σημείο για την συστηματική και ανεμπόδιστη έκφραση της ταυτότητάς μας, εθνικής, θρησκευτικής και πολιτιστικής. Κι αυτό επειδή μετά την επανάσταση, ήδη σε εκείνο το πρώτο και μικρό ελληνικό κράτος που προήλθε από αυτήν, μετά από τετρακόσια χρόνια απεχθούς σκλαβιάς, το Γένος ήταν πλέον ελεύθερο να εκφραστεί και να δημιουργήσει αυτοδιοικούμενο, οι Έλληνες μπορούσαν πλέον ελεύθερα να λατρεύουν τον Τριαδικό Θεό, να ασκούν τα πατροπαράδοτα ελληνορθόδοξα έθιμά τους και να καλλιεργούν τα ελληνικά γράμματα, χωρίς τον φόβο, την επιβουλή και την αμφίθυμη συχνά βαναυσότητα του Οθωμανού δυνάστη. «Ωστόσο, πέρα από τα επιμέρους πολεμικά, διπλωματικά και ιστορικά γεγονότα, υπάρχουν ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά του αγώνα του 1821 που αξίζει να μελετηθούν και να τονιστούν περισσότερο, και μάλιστα στην παρούσα κρίσιμη για τον τόπο μας συγκυρία, δίνοντας μια εικόνα στην οποία βεβαίως εγγράφεται όλες οι επιμέρους περιπτώσεις. Έτσι, θα πρέπει να τονιστεί η γενικότερη σχέση της Ορθοδοξίας και της Ορθόδοξης Εκκλησίας με την επανάσταση, δεδομένου ότι πάντοτε υπήρξαν, αλλά και τα τελευταία χρόνια μεμονωμένα ακούγονται, φωνές οι οποίες όχι μόνο αμφισβητούν την ενεργό συμμετοχή της Εκκλησίας στον αγώνα, αλλά και υποστηρίζουν ότι ο κλήρος υπήρξε αρνητικός και αντίθετος απέναντι στην επανάσταση του 1821». 

Επικαλούμενος πηγές εκείνης της εποχής ο μητροπολίτης αναφέρθηκε στο ρόλο της εκκλησίας, λέγοντας πως, πλήθος κληρικών όλων των βαθμών του ιερού κλήρου αγωνίστηκαν με λόγο και έργο, και πολλοί θυσίασαν τη ζωή τους στο βωμό της ελευθερίας. Αν μάλιστα συνυπολογίσουμε και όσους βασανίστηκαν και πέθαναν μαρτυρικά τα χρόνια της τουρκοκρατίας για να δώσουν το παράδειγμα της υπέρ πίστεως και πατρίδος θυσίας στου υπόδουλο ποίμνιό τους, όσους δηλαδή τιμώνται σήμερα από την Εκκλησία μας ως ιερομάρτυρες, ως κληρικοί νεομάρτυρες, τότε η εικόνα που σχηματίζεται μπροστά στα μάτια μας είναι αυτή της πλήρους και καθολικής συμμετοχής του ορθόδοξου κλήρου στην αντίσταση και στην επανάσταση. Οι υπάρχουσες ιστορικές πηγές είναι αψευδείς μάρτυρες, το μόνο που έχουμε να κάνουμε είναι να τις προσεγγίσουμε με διάθεση ανακάλυψης της αλήθειας, χωρίς ιδεολογικούς φανατισμούς και πωρώσεις συνειδησιακές. Στην πραγματικότητα, κληρικοί υπήρξαν, στην συντριπτική τους πλειοψηφία, οι δάσκαλοι και οι φωτιστές του υπόδουλου Γένους, έστω και αν η ιερατική ιδιότητά τους συχνά αποσιωπάται από τμήμα της τρέχουσας βιβλιογραφίας. 

«Το δε παράδειγμα του ιερομάρτυρα αγίου Κοσμά του Αιτωλού, τα τριακόσια χρόνια από το μαρτύριο του οποίου τιμούμε εφέτος, είναι απολύτως ενδεικτικό αυτής της πραγματικότητας, αλλά και του σπουδαίου και μοναδικού ρόλου της Εκκλησίας τόσο στην στερέωση του Γένους στην πίστη και στην ταυτότητά του, όσο και στην αποτροπή των εξισλαμισμών, που στερούσαν τη Ρωμιοσύνη από σημαντικό μέρος του άνθους της. Θυμίζω πρόχειρα εδώ, για να φανεί πόσο ανυπόστατες είναι οι απόψεις ότι η εθνική συνείδησή μας δημιουργήθηκε μετά την επανάσταση του 1821, όπως ελάχιστοι ιστορικοί ισχυρίζονται, ότι σε όλη την περίοδο της τουρκοκρατίας για όσους εξισλαμίζονταν χρησιμοποιούσαν το ρήμα «τουρκεύω», πράγμα που δείχνει πόσο άρρηκτα δεμένη ήταν η εθνική με την θρησκευτική και την πολιτισμική υπόσταση του Γένους μας. Η σχέση της Εκκλησίας με την επανάσταση του 1821 είναι μακρά και δοκιμασμένη. Εδράζεται στο γεγονός της συμμετοχής του κλήρου, μαζί με τις υπόλοιπες πνευματικές, οικονομικές και πολιτικές δυνάμεις του Γένους, στην προετοιμασία, στην έκρηξη και στη διεξαγωγή του αγώνα. Πηγάζει δε από την αμφισβήτηση που κατά καιρούς διατυπώνεται πάνω στο ζήτημα αυτό, από πλευράς λογίων στρατευμένων, που αποζητούν παντί σθένει την αποκοπή μας από τις ρίζες την παράδοση και το παρελθόν μας».

Καταλήγοντας ο μητροπολίτης τόνισε πως περισσότερο παρά ποτέ, στους κρίσιμους και οριακούς καιρούς μας, η ακριβής, έγκυρη και επιστημονικά ελεγμένη ιστορική γνώση αποτελεί όχι πολυτέλεια, αλλά ανάγκη, συνιστά τροφή πνευματική που οδηγεί σε αυτογνωσία, πατριδογνωσία και εθνική αυτοσυνειδησία. «Την γνώση αυτή θέλει να αναδείξει η τοπική μας Εκκλησία, αναδεικνύοντας όσα μας ενώνουν, και όσα αν τα γνωρίζουμε μπορούν να μας κάνουν υπερήφανους και αισιόδοξους, αυξάνοντας τον πατριωτισμό και την αγάπη μας για την Ορθόδοξη Εκκλησία και την πατρίδα μας, για τις παραδόσεις και την παράδοσή μας».