Χρονοτοπία 03.09.2014

Όλη η περιοχή του Παγγαίου, κατέχει μια εξέχουσα θέση στην μυθολογία μας, την αληθινή προϊστορία μας, και την αρχαία λατρεία, καθώς και στα μυστήριά μας, που δεν έχει ακόμη μελετηθεί όσο θα έπρεπε... Εδώ εμπλέκονται οι μύθοι του Ρήσου, του Λυκούργου (βασιλέα των Ηδωνών και αντιπάλου του Διονύσου) και του Ορφέως, καθιστώντας την περιοχή της Ανατ. Μακεδονίας-Θράκης, ως μιας από τις πλέον μυστηριακές περιοχές της αρχαίας Ελλάδος!

Στο Παγγαίο κτυπήθηκαν από μανία και ο Λυκούργος και ο Ορφεύς, ο οποίος εν τέλει – κατά μια παράδοση - κατασπαράχθηκε εδώ από τις μαινάδες, επειδή προτίμησε τον Απόλλωνα από τον Διόνυσο... Στο Παγγαίο, λοιπόν, μας έχει παραδοθεί μεγάλη παραφυσική δραστηριότητα...

Και «Πέριξ Παγγαίου ήπειρος»... Σε αυτήν την ήπειρο (χώρα) εδέσποσε η Αμφίπολις... Μια πόλις κτισμένη σε φύσει οχυρά θέση. Η θέση ταυτίζεται με το μέρος που περίμενε τον Δημοφώντα η Φυλλίς[1], και εν τέλει αυτοκτόνησε και μεταμορφώθηκε σε αμυγδαλιά. Ιδρύθηκε σε μια περιοχή, όπου κατοικούσαν οι Θράκες Παναίοι και φιλελεύθεροι και φιλοπόλεμοι Ηδωνοί[2], ήδη από την 4η χιλιετία π.Χ. τουλάχιστον! Από την «προϊστορική» εποχή, η θέση του λόφου του Καστά έχει δώσει λίθινο πέλεκυ, όστρακα με διακόσμηση, πήλινα σφονδύλια, αγνύθες, και ένα δόντι αγριόχοιρου... Ιδρύθηκε στην θέση της πόλεως Εννέα Οδοί! Εύκολα, εκ του τοπωνυμίου, καταλαβαίνει κανείς πόσο σπουδαίος κόμβος ήταν η περιοχή![3] Όποιος κατείχε την θέση, ήλεγχε την κοιλάδα του Στρυμόνος, απ’ όπου μπορούσε να έχει διείσδυση στην Βαλκανική και την κοιλάδα του Δουνάβεως! Συνάμα, ο πλούτος (μεταλλευτικός και γεωργικός) της περιοχής, προσήλκυσε πολύ ενωρίς το ενδιαφέρον και άλλων Ελλήνων, από την λοιπή Ελλάδα (Κρήτες, Πάριοι[4], Άνδριοι, Λέσβιοι, Αρκάδες, Βοιωτοί, Ίωνες και Προκοννήσιοι της Μ. Ασίας, κλπ.). Έτσι, η ευκαρπία θέση έγινε ζηλευτή από τα πολύ παλαιότατα χρόνια...  ? βλ. Θουκ. Δ,102. Φαίνεται Θράκες και Πάριοι να τα πήγαιναν καλά.[5]

Ο πρώτος μη Θραξ που θέλησε να καταλάβει την στρατηγική θέση ήταν ο Αρισταγόρας ο Μιλήσιος, το 497 π.Χ., αλλά απέτυχε παταγωδώς! ? βλ. Θουκ. Δ, 102. Οι Θράκες έδειξαν ότι δεν θα έχαναν εύκολα την χρυσοφόρο θέση τους...

Ο Ξέρξης διαβαίνοντας αυτόθεν (480 π.Χ.) κατώρυξε (έθαψε) στην γη ζώντα 9 άρρενα και 9 θήλεα τέκνα των εγχωρίων Θρακών, ως θυσία στον ποταμό! Στην ουσία ήταν μια στρατηγική κίνηση προς εκφοβισμόν - συνηθισμένη η ανθρωποθυσία στους Πέρσας. Άφησε δε φρουρά, την οποία αργότερα έδιωξε ο βασιλιάς της Μακεδονίας, Αλέξανδρος Α΄, ενώ ο Αθηναίος στρατηγός Κίμων έδιωξε (470-469 π.Χ.) και τους τελευταίους Πέρσες στρατιώτες από την Ηιόνα[6] - βλ. Ηρόδ. Ζ,114.

Αμέσως μόλις έπεσε η Ηιών, το 469 π.Χ. ? την οποία υπερασπιζόταν ο Πέρσης Βόγης - οι Αθηναίοι έστειλαν προς έλεγχο της περιοχής και για να καταπαύσουν τους επαναστατημένους Θασίους, τους Λέαγρο και Σωφάνη[7]. Αλλά έχασαν εδώ, από τους συνενωμένους Θράκες, 10.000 άνδρες! ? βλ. Ηρ. Θ.75, Θουκ. Α,100. Ο ιμπεριαλισμός πληρώνεται... Μεγάλη ντροπή για την Αθήνα. Τόσο, που οι Αθηναίοι παραιτήθηκαν για δεκαετίες από την επιχείρηση καταλήψεως της μεταλλοφόρου περιοχής. Η ήττα αυτή επέφερε τρομερές πολιτικές εσωτερικές αναταράξεις στην Αθήνα. Ξανα-επιχείρησαν στην περιοχή μόλις το 437-436 π.Χ. ? επί Περικλέους - συνεπικουρούμενοι από στρατούς απ? όλους τους συμμάχους τους. Αυτήν την φορά, επέτυχαν, με επί κεφαλής τον Άγνωνα του Νικίου, ο οποίος και εν τέλει κτίζει την Αμφίπολι, με επίνειον την Ηιόνα. Οχυρώνει απότομο λόφο, με τείχος 7,45 χλμ. μεγαλύτερο αυτού των Αθηνών (!)[8], τον οποίο περιέρρεε από Δ., από Β. και από μεσημβρίας ο Στρυμών, εξερχόμενος από την Κερκινίτιδα λίμνη! Η πόλις ήταν ορατή και από στεριά και από θάλασσα. Ίσως γι? όλ? αυτά η πόλις ονομάσθηκε Αμφίπολις. Οι «Θράκιες Πύλες» οδηγούσαν προς το όνειρο των Αθηναίων, και κάθε Δυτικού κατακτητή: Την Θράκη... Κτίζεται δε δι? επ? αλλεπάλληλων ανδήρων και σε τόπο με υγιεινότατο κλίμα ? βλ. Θουκ. Α,102. (Η πόλις αναφέρεται και ως Μυρίκη, Αρεόπολις και Κράδεμνα). Ο συστρατηγός του Περικλέους, Άγνων, επιβλήθηκε από τους Αθηναίους να λατρεύεται ως ο οικιστής της πόλεως. Ίδρυσε μάλιστα και μια άλλη πόλη, παρακείμενη της Αμφιπόλεως, την Αγνωνία... Ο Άγνων κυβέρνησε επί 17 έτη την Αμφίπολι. Τόσο δυναστικά, που όταν πέθανε, οι Αμφιπολίτες γκρέμισαν κάθε τι που τον θύμιζε... Ισοπέδωσαν ακόμη και την συνοικία που έφερε το όνομά του! Έτσι ο Άγνων δεν έμεινε στην Ιστορία...

Στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, οι Σπαρτιάτες εμφανίζονται σε Μακεδονία και Θράκη, ως απελευθερωτές των πόλεων που καταδυναστεύονταν από τους Αθηναίους. Οι Αθηναίοι μαθαίνουν πως ο γενναίος Βρασίδας (του Τέλλιδος), με 30 πλοία, 1.200 πεζούς και 300 ιππείς, συνεπικουρούμενος από τον βασιλέα της Μακεδονίας, Περδίκκα Α΄, τους Χαλκιδείς, και τον Ισχαγόρα, ετοιμάζονται για το μεγάλο εγχείρημα, την κατάληψη της Αμφιπόλεως. Παρ? όλ? αυτά, δεν ανανεώνουν το στράτευμά τους. Και το 424 π.Χ. ο Σπαρτιάτης Βρασίδας ευρίσκεται να μάχεται για την στρατηγική θέση, ερχόμενος ξαφνικά, μια χειμωνιάτικη νύχτα που έπεφτε πολύ χιόνι (!) από τις Άρνες της Χαλκιδικής. Μαζί του συνεξεστράτευσαν και οι Αργίλιοι, και στρατοί άλλων πόλεων της περιοχής, που η ευδαιμονία της Αμφιπόλεως είχε καταστεί «καρφί στο μάτι τους». Επί κεφαλής των λιγοστών Αθηναίων ήταν ο Ευκλέας και ο ιστορικός Θουκυδίδης που δεν πρόλαβε λόγω κακοκαιρίας να φθάσει εγκαίρως από την Θάσο ? η ήττα αυτή του στοίχισε την εξορία, παρ? όλο που πρόλαβε να σώσει την Ηιόνα, με τις 7 τριήρεις που πρόλαβε να συγκεντρώσει ? βλ. Θουκ. Ε,26. Σ? αυτήν την Μάχη της Αμφιπόλεως, το 422 π.Χ. στρατιώτης ο 50χρονος Σωκράτης[9] έσωσε την ζωή του 30χρονου Αλκιβιάδη![10]

Οι Σπαρτιάτες εγκατέστησαν φρουρές στην Αμφίπολη (υπό τον Κλεαρίδα) και στην Τορώνη (υπό τον Παντελίδα). Οι Λάκωνες επελαύνουν, ο Περδίκκας ανησυχεί για την εξάπλωσή τους και συμμαχεί με τους Αθηναίους, για την εκδίωξή τους!

Οι Αθηναίοι αποστέλλουν τον… δημαγωγό (βυρσοδέψη στο επάγγελμα) Κλέωνα! Στην πεισματώδη μάχη που ακολουθεί, οι Αθηναίοι παθαίνουν πανωλεθρία, αλλά σκοτώνεται ο υπέροχος Βρασίδας - ο οποίος αργότερα συλλατρεύθηκε εδώ, ως πεσών στην Μάχη της Αμφιπόλεως. Μνημείο του υπήρχε στην αγορά της πόλεως. Οι Αμφιπολίτες το έκτισαν, αφού... γκρέμισαν τα κτήρια του Άγνωνος! Στην Αμφίπολη τελούσαν κάθε χρόνο τα Βρασίδεια πρός τιμήν του... Οι Λάκωνες όμως, φαίνεται να είχαν εμπορικές τουλάχιστον σχέσεις με την περιοχή, από τον 6ο αι. π.Χ.! Αλλά γενικώς, το άλυτο θέμα της κυριότητος της Αμφιπόλεως, ήταν μια αιτία - από τις πολλές - που ξανάρχισε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος?

Υπογράφεται η Νίκειος Ειρήνη (421 π.Χ.) με την οποία η πόλις περνά στους Αθηναίους, αλλά οι Αμφιπολίτες φαίνεται να μην την αποδέχονται και οι Αθηναίοι απώλεσαν 4 φορές την πόλη στον Πελοποννησιακό Πόλεμο! ? βλ. Ισοκρ. Φιλ.4.

Οι Αθηναίοι επιχείρησαν πολλάκις να ανακαταλάβουν την «ευφυεστάτη και καλλίστη» (κατά Πλούταρχο, Κίμ.Ζ) πολη: Με τον Ευετίωνα (που εξεστράτευσε από το Ιμέραιον με πολλούς Θράκες και τον βασιλιά Περδίκκα, το 414 π.Χ.), με τον Σύμμιχο και τον Πρωτόμαχο (374 και 370 π.Χ.), με τον Ιφικράτη (368-365 π.Χ., κατά του οποίου κινήθηκε ο Πτολεμαίος Αλωρίτης και ο Περδίκκας) και με τον Τιμόθεο (363 και 360-359 π.Χ.) ο οποίος έγραψε την 9η αποτυχημένη προσπάθεια των Αθηναίων να καταλάβουν τα σιτοφόρα πεδία του Στρυμόνος... Παρ? όλές τις ήττες τους, τα κυριαρχικά δικαιώματα των Αθηναίων επί της Αμφιπόλεως αναγνωρίσθηκαν στο Συνέδριο της Σπάρτης, το 371 π.Χ., από Μακεδόνες, Σπαρτιάτες και Θηβαίους!..

Έτσι, η πόλις εδέχεχθη μακεδονική φρουρά, εις ένδειξιν ευγνωμοσύνης στον Περδίκκα, το 364 π.Χ. Ο διπλωμάτης Φίλιππος αποσύρει την φρουρά, το 359 π.Χ. Οι Αμφιπολίτες τον τιμούν ως ευεργέτη, οι δε Αθηναίοι εκλαμβάνουν την πράξη του ως αναγνώριση των αξιώσεών τους! Οι Αθηναίοι συνδιαλλάσσονται μαζί του, αλλά ο Φίλιππος, αφού κατανίκησε τους Ιλλυριούς και τους Παίονες, ισχυροποιήθηκε πολύ και άλλαξε στάση. Τότε οι Αμφιπολίτες προσέτρεξαν και πάλι στους Αθηναίους, ζητώντας βοήθεια, παραχωρώντας τους το λιμάνι τους. Συγχρόνως φθάνει πρεσβεία του Φιλίππου στην Αθήνα, που λέει πως η Αμφίπολις θα καταληφθεί από τον Φίλιππο και θα παραχωρηθεί στους Αθηναίους, ως εχέγγυο φιλίας. Οι Αθηναίοι αντί να πιστέψουν την προσφερόμενη πόλη από τους ιδίους τους πολίτες της, πίστεψαν ότι ληταν καλύτερο να τους την προσφέρει ο Φίλιππος! ? βλ. Δημοσθ. Ολ.8. Έτσι την κατέλαβε ο Φίλιππος και φυσικά παρέμεινε μακεδονική, από το 357 έως το 168 π.Χ. Ο Φίλιππος επιχείρησε ν? αλλάξει τον πληθυσμό της, εγκαθιστώντας πολλούς Μακεδόνες... Ήξερε πως ο έλεγχος των μεταλλείων του Παγγαίου και του κόμβου της Αμφιπόλεως, άνοιγε τον δρόμο έως τον Ελλήσποντο...

Παρ? όλ? αυτά, η πόλις ποτέ δεν έχασε την θρακική καταγωγή της, αφού δεσπόζουσα λατρεία ήταν αυτή του ομηρικού βασιλιά Ρήσου, του μυθικού κυνηγού, θεραπευτή και προφήτη του Διονύσου, τα άλογα του οποίου, λευκότερα και από το χιόνι, έτρεχαν σαν τον άνεμο... Ο Ρήσος σκοτώθηκε στην Τροία και ο Έκτωρ τον έθαψε κάτω από τα τείχη της πόλεως! Αλλά εις αναγνώρισιν του ήρωος, ο Άγνων ? εκπληρώνοντας χρησμό για να επιζήσει το ίδρυμά του - οργάνωσε ολόκληρη επιχείρηση, κατέσκαψε τα τείχη, ξέθαψε τον νεκρό και μετέφερε τα οστά του, τυλιγμένα σε πορφυρή χλαμύδα, στην Αμφίπολι! Μέσα στην πόλι έκτισε ένα μεγάλο μνημείο για τον τοπικό μυθικό βασιλέα, πλάι στο ιερό της μητρός του, μούσης Κλειούς ? βλ. ιστορικό εκ Φιλίππων, Μαρσύα - το οποίο έχει ανασκαφεί και ταυτισθεί, βάσει αναθηματικής επιγραφής («Ευμήτις Ηγησίστρατο Κλεοί Ανέθηκεν» έγραφε) και ευρέθη το 1958. Η λατρεία της Κλειούς και του Ρήσου, διατηρήθηκε στην Αμφίπολι (και την Θράκη) τουλάχιστον έως τον 3ο αι. μ.Χ. Στον βωμό του θεού-βασιλιά-κυνηγού εμφανίζονταν μόνα τους για να θυσιασθούν τα αγρίμια, οι δορκάδες, και οι αγριόχοιροι... Παράδοση που μεταφύτευσαν οι Θράκες και σε άλλους χριστιανούς τοπικούς αγίους τους... Το βασικό ιερό του Ρήσου ευρίσκετο σε κάποια κορυφή του Παγγαίου και είναι ένα ακόμη στοίχημα για την εν ύπνω αρχαιολογία!

Η πόλις παίζει σημαντικότατο ρόλο, έως το τέλος του αρχαίου κόσμου. Στο μήλον της έριδος της περιοχής, οδηγεί εκ Πέλλας ο Μ. Αλέξανδρος τον στρατό του. Έτσι γίνεται το μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας του! Και η ναυτική βάση του! Και το ναυπηγείο του, αφού η περιοχή παρείχε άφθονη ναυπηγική ξυλεία. Εδώ είχε το Μακεδονικό κράτος (και η «Μακεδονία Πρώτη») ένα από τα νομισματοκοπεία του. Τα νομίσματα της πόλεως θεωρούνται από τα καλύτερα όλης της Ελλάδος. Ο πλούτος της πόλεως, έμεινε παροιμιώδης, και αντικατοπτριζόταν στα πολυτελή επιτάφια μνημεία της, τα κτερίσματα[11] σε αυτά και τα δημόσια κτήρια! Ο Μ. Αλέξανδρος έδωσε εντολή και 1.500 τάλαντα να κτισθεί στην πόλη περικαλλής ναός![12] Ο πλούτος τους, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι πλήθος γλυφείων, εργαστηρίων και κοσμηματοποιείων λειτουργούσαν στην πόλη, ιδίως τον 4ο-3ο αι. π.Χ. Υπάρχει θέση που ακόμη λέγεται από τους εντόπιους «Κούκλες», και πράγματι, όταν ανασκάφηκε χάρισε τεράστιο αριθμό ειδωλίων ? πολλά με οπές αναρτήσεως! Κέρνοι, υδρίες, αγγεία, εξάλειπτρα, πελίκες. κάνθαροι, κάλυκες, λήκυθοι, τεφροδόχοι, υάλινα αλάβαστρα, μυροδοχεία, επιτύμβιες γραπτές στήλες, ερμαϊκές στήλες, ανθέμια, κ.ά. στολίδια μιλούν... Πόρπες, μαχαιρίδια, καθρέπτες (κάποιοι προσωπικοί πτυσσόμενοι), περόνες, ενώτια, χειροπέδες, περιδέραια, δακτυλίδια (χρυσά ή/και με πολύτιμους λίθους), περίαπτα, χάνδρες, διαδήματα, στεφάνια... Τα κοσμήματα και τα στολίδια της Αμφιπολίτισσας, την έκαναν τότε σίγουρα, μια κοσμοπολίτισσα, αρωματισμένη με μύρο γιασεμιών και ψιμμυθιωμένη (με μέικ-απ, ρουζ και κραγιόν), με περίτεχνη κόμμωση, και από τις πλουσιότερες και πιο αριστοκρατικές γυναίκες του κόσμου! Η Αμφίπολοις ήταν «η περιφημοτέρα πασών των ελληνίδων πόλεων»!

Η μητέρα, του Μ. Αλέξανδρου, Ολυμπιάς, τοποθετεί διοικητή της πόλεως τον Αριστόνουν ? βλ. Διόδ. ιθ,50. Εδώ φυλακίσθηκαν και φονεύθηκαν, κατά διαταγή του Κασσάνδρου, από τον διοικητή της πόλεως, Γλαυκίνο, ο 12χρονος υιός του Μ. Αλεξάνδρου, Αλέξανδρος Δ΄[13], και η μητέρα του, Ρωξάνη, περίπου το 311 π.Χ. ? βλ. Διόδ. ΧΙΧ,105. Τότε την πόλη φρουρούν 2.000 Θράκες στρατιώτες! Τέλος, εδώ πεθαίνει ο Φίλιππος Ε΄, ενώ ο τραγικός και τσιγκούνης βασιλιάς Περσεύς, μετά την ήττα του στην Πύδνα, καταφεύγει στην Αμφίπολι και από εκεί στην Σαμοθράκη[14], όπου και συλλαμβάνεται ? βλ. Λιβ. 44,45.

Η πνευματική Αμφίπολις

Η πόλις ανέδειξε πολλούς σοφούς και επιστήμονες.

Αμφιπολίτης ήταν ο Ζωίλος ο «ομηρομάστιγξ», που έψεξε τον Όμηρο, γι? αυτό και δεν αγαπήθηκε ποτέ από τον κόσμο, αλλά έγραψε την ιστορία της πατρίδος του σε τρία βιβλία! Επίσης, ο στωικός Ερμαγόρας. Οι ιστορικοί Φίλιππος και Νυμφόδωρος. Ο συγγραφέας Ηετίων. Ο φιλόσοφος Δημήτριος, φίλος του Πλάτωνος. Ο πυθαγόρειος Δάμιππος. Ο ζωγράφος Πάμφιλος, ο διδάσκαλος του Απελλού και του Παυσίου, ιδρυτής σχολής ζωγραφικής στο μεγαλύτερο καλλιτεχνικό κέντρο της Ν. Ελλάδος, την Σικυώνα! κ.ά. Υπήρχαν επίσης συγγραφείς, ηθοποιοί, χορευτές (ένας με φρυγικό καπέλλο και φούστα χορεύει είδος πυρρίχιου!). Στην πόλη έζησε επί μακρόν ο Ευκτήμων ο Αθηναίος, αστρονόμος, μετεωρολόγος και γεωγράφος, μαθητής του Μέτωνος! Η πόλις είναι σημαντικότατο πνευματικό-καλλιτεχνικό κέντρο, λοιπόν. Λειτουργούσε με σύνταγμα και ελάμβανε ειδική μέριμνα για την εκπαίδευση των νέων, αφού κοντά στο Γυμνάσιο, με την μνημειακή κλίμακα της παλαίστρας και τα λουτρά, ανεκαλύφθη η «στήλη του Εφηβαρχικού Νόμου», η οποίας δίδει πληροφορίες για τους κανόνες εκπαιδεύσεως των εφήβων τέκνων της.

Αμφιπολίτης ο στρατηγός Ανδράγαθος. Αλλά και ο διοικητής της Βαβυλώνος[15], Απολλόδωρος. Και ο αδελφός αυτού, Πυθαγόρας, επίσης στρατηγός του Μ. Αλεξάνδρου. Ήσαν και περίφημοι τοξότες. Αμφιπολίτης[16] ήταν ο τοξότης Αστήρ, που με βέλος του εξόρυξε τον οφθαλμό του Φιλίππου, στην Μάχη της Ολύνθου! Και πελταστές: Στην μάχη μεταξύ Κύρου και Αρταξέρξου συμμετείχε σώμα Αμφιπολιτών πελταστών, με αρχηγό τον Επισθένη. Αλλά, ίσως ο πιο σημαντικός Αμφιπολίτης, να ήταν ο κρητικής καταγωγής (μάλλον από την Λατώ) ναύαρχος του Μ. Αλεξάνδρου, και φυσικός, Νέαρχος, ο πρώτος εξερευνητής του Ινδικού Ωκεανού! Η παρουσία του εδώ πιστοποιεί την μεγάλη παροικία Κρητών στην περιοχή. Η πόλις γεννά και άλλους δυο μεγάλους ναυάρχους, τον Ανδροσθένη τον Θάσιο και τον λεσβιακής καταγωγής τριήραρχο, Λαομέδοντα.

Η σχέσις των κατοίκων της Αμφιπόλεως, με τους προγόνους τους, Μακεδονο-Θράκες Φρύγες, δεν έπαψε επίσης ποτέ. Και δεν είναι μόνον η λατρεία της Κυβέλης, που το μαρτυρά, με ιερά και ιερείς της, δεν είναι η λατρεία του Άττυος (που ενέπνευσε στους χριστιανούς την ιδέα της Αναστάσεως του δικού τους θεού), δεν είναι η ενδυμασία με τον χαρακτηρισμένο ως «φρυγικό» πίλο, δεν είναι ο χορευόμενος πυρρίχιος χορός, είναι και πολλά άλλα...

Πλην των προαναφερομένων, με τους Αθηναίους και τους Σπαρτιάτες, ήρθαν εδώ και οι λατρείες του Υψίστου Διός, της Αθηνάς, του Απόλλωνος, της Ταυροπόλου[17] και της Βραυρωνίδος Αρέμιδος, η οποία εορταζόταν με λαμπαδηφορίες[18] (γι? αυτό και η λαμπάδα εικονίζεται συχνάκις στα νομίσματά της), της Αφροδίτης, του ποτάμιου θεού Στρυμόνος[19], του Ποσειδώνος, της Δήμητρος και της Κόρης, του Ασκληπιού[20], των Διοσκούρων, της Εκάτης, των Μειλιχίων Θεών, του Ώρου και του Αρποκράτους, του Θεοδαίμονος Ύπνου, του Τελεσφόρου, κ.ά. Υπήρχε θεσμοφόριο και νυμφαίο (5ου αι. π.Χ). Ενώ στα ελληνιστικά χρόνια, λόγω της αναπτύξεως του εμπορίου με τους Πτολεμαίους, ιδρύθηκαν ιερά της Ίσιδος, του Σεράπιδος, κλπ.

Η πόλις είχε και θέατρο. Στην πόλη γίνονταν και αγώνες, άρα αναζητείται το στάδιον, αφού σώζονται ονόματα αγωνοθετών. Άλλωστε ένας αθλητής, περιβόητος για την μεγάλη ρώμη του, ήταν ο Δαμασίας εξ Αμφιπόλεως. Ας μην ξεχνάμε, πως εδώ κοντά πέθανε και ο μέγας τραγικός Ευριπίδης. 

Μερικά από τα ονόματα των κατοίκων της Αμφιπόλεως σπανίως απαντώνται αλλαχού, άλλα δε είναι μοναδικά: Αριστονόη, Δημητρίας, Ευβουλίδου, Ευμήτις, Ιούλιος, Λάανδρος, Μυρτώ, Νικάσιππος, Πίπις, Σέξτος, Φανίς, κ.ά....[21]

Στα ρωμαϊκά χρόνια

Η πόλις εξακολουθεί ισχυρά, και επί Ρωμαίων, κυρίως λόγω της οδού του Εγνατία, του εμπορικότερου δρόμου του αρχαίου κόσμου, ο οποίος περνά σχεδόν από πάνω της! Ο νικητής Αιμ. Παύλος την κάνει πρωτεύουσά του. Καλεί όλους του βασιλείς της Ασίας, εκπροσώπους όλων των πόλεων της Ελλάδος, και αφού συγκεντρωθούν όλοι αυτοί οι επίσημοι κάνει θυσίες στους θεούς και αγώνες, για να ανακοινώσει τον κανονισμό διοικήσεως της κατακτημένης χώρας... ? βλ. Διόδ. 31.13, Λιβ.45.29. Οι αγώνες καθιερώνονται ετήσιοι και έρχονται για να λάβουν μέρος αθλητές από Ευρώπη και Ασία. Νέες επαύλεις και δημόσια κτήρια στολίζουν την πόλη, με ψηφιδωτά[22], κ.ά. στολίδια.

Την πόλι επισκέπτεται και ο απ. Παύλος, και γίνεται γρήγορα Επισκοπή. Έτσι σκεπάσθηκαν ή καταστράφηκαν πολλά αρχαία μνημεία και αρχεία της. Στην θέση τους, μνημειώδεις εκκλησίες, τέσσερις βασιλικές και ένας περίκεντρος ναός. Οι βασιλικές της Αμφιπόλεως ? κυρίως του 5ου-6ου αι. μ.Χ. - είχαν επισημανθεί από το 1918... Έως σήμερα σώζονται 5 βασιλικές και δυο βυζαντινοί πύργοι, εκατέρωθεν του Στρυμόνος, των αυταδέλφων στρατηγών Αλεξίου του στρατοπεδάρχου και του Ιωάννου του πριμικηρίου (του 1367).[23]

Η πόλις καταστρέφεται, μάλλον, από τις συνεχείς επιδρομές των βαρβάρων σλάβων (από τον 6ο έως τον 9ο αι. μ.Χ.) - αν και αναφέρεται και στις βυζαντινές γραφές, ως Άμφιππος, Ποπολία και Χρυσόπολις... Ξανασυγκροτείται ως πόλις το 1341, με διάταγμα του Ανδρόνικου του Νεώτερου.

Oι περιπετειώδεις ανασκαφές... και το... περιπετειώδες μουσείο...

Η Αμφίπολις απασχόλησε τους Ευρωπαίους μόλις τον 19ο αι. 

Κατά τις περιγραφές του, ο Άγγλος στρατιωτικός W. Leake φαίνεται να πέρασε από την αρχαία γέρφυρα του Στρυμόνος, το 1835. Πρώτος γνωστός που σκάβει στην περιοχή είναι ο Γάλλος P. Perdrizet, στην Παλαιοκώμη, το 1894. Ακόμη ο μακεδονικός τάφος που βρήκε είναι γνωστός ως «ο τάφος της Παλαιοκώμης».

Στον ιστορικό φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός», ο Μ. Χρυσοχόος, το 1896 έκανε διάλεξη για την Αμφίπολι της Μακεδονίας, καθορίζοντας την θέση της![24]

Οι «σύμμαχοι» στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, προξένησαν πολλές ζημιές στην περιοχή, κυρίως με τα οχυρωματικά έργα τους, για τα οποία πήραν υλικό από το αρχαίο τείχος και από τους αρχαίους πύργους και τάφους της Αμφιπόλεως[25]... Ο πρώτος Έλληνας που έρχεται και ανασκάπτει στην Αμφίπολι είναι ο καθηγητής Ευστρ. Πελεκίδης[26], το 1918-19, αμέσως μετά τον Πόλεμο...

Ωστόσο, γύρω από την Αμφίπολι, υπάρχουν πολλές νεκροπόλεις και έχουν ανασκαφεί εκατοντάδες τάφοι (ιδίως του 4ου-3ου αι. π.Χ. έως και των ρωμαϊκών χρόνων). Υπάρχουν μακεδονικοί τάφοι (τύμβοι-τούμπες), στους οποίους έχουν ευρεθεί ασημένιες λάρνακες, παρόμοιες με τις χρυσές που βρήκε ο Μαν. Ανδρόνικος στην Βεργίνα!

Οι ανασκαφές άρχισαν το 1956 από την Αρχαιολογική Εταιρεία Αθηνών, από το μεγάλο νεκροταφείο. (Από το 1956 έως το 1964 απεκαλύφθησαν περίπου 400 τάφοι, 4ου-2ου αι. π.Χ.)!

«Ο τόπος ήταν γεμάτος σκάμματα και τομείς αρχαιοκαπήλων» έγραψε στο ημερολόγιό του ο αρχαιολόγος Δημήτριος Λαζαρίδης[27], έφορος αρχαιοτήτων της Ανατ. Μακεδονίας, γενικός επιθεωρητής αρχαιοτήτων... Ήταν ένας και μόνος άνθρωπος για όλην την Ανατ. Μακεδονία και την Θράκη! Χωρίς κανέναν φύλακα ή άλλον υπάλληλο! Επί κεφαλής μιας εκτάσεως από τον Στρυμόνα έως τον Έβρο!... «Η αρχαιοκαπηλία οργίαζε» σημειώνει αλλού. 

Την «τυχερή χρονιά» 1960 ευρέθη από τον Δημ. Λαζαρίδη, ένας ασύλητος μακεδονικός τάφος... Εντοπίσθηκε η θέση του Γυμνασίου... Το 1964, ο ίδιος ο κάνει την πρώτη τομή στον λόφο Καστά. Και εντοπίζει την περίμετρο του μεγάλου ταφικού περιβόλου! Αποκαλύπτει, τότε, 41 μ. της περιμέτρου μήκος, με 0,80 εκατ. ύψος!.. Αλλά η επερχόμενη χούντα τον απομάκρυνε για σχεδόν 7 χρόνια! Το 1971, και παρά τις χουντικές μονομανίες, για την οποία το φρόνημα ήταν πάνω από την επιστήμη, κάτι που καθυστέρησε τον Λαζαρίδη, ανακοινώνεται πως η περίμετρος του μνημείου λόφου Καστά «αγγίζει» τα 487 μ., η διάμετρος τα 165 μ. και το ύψος τα 21 μ. - κατά την τοπογράφηση του Αθηναϊκού Κέντρου Οικιστικής! Σε 13-14 μ. βάθος αποκαλύπτει αρχαϊκούς ασύλητους κιβωτιόσχημους τάφους της εποχής του σιδήρου! Σε αυτούς βρίσκει θαμμένες γυναίκες, παιδιά και άνδρες με οπλισμό... Στον φυσικό λόφο βρίσκει τετράγωνο οικοδόμημα (10×10 μ.), ύψους 5 μ.! Πιστεύει ότι εδώ ήταν θαμμένος ο μικρός Αλέξανδρος και η μητέρα του Ρωξάνη. Αυτό ανακοίνωναν όλοι, αυτό αναπαρήγαγαν οι ξεναγοί και όλοι οι κάτοικοι της περιοχής... Το 1971 (και έως το 1981) απεκάλυψε μέρος των τειχών... Ο Θουκυδίδης επιβεβαιώθηκε... Το 1977 το στοίχημα μεταφέρθηκε στην γέφυρα[28] του Στρυμόνα... χωρίς αυτήν δεν θα μπορούσε να είχε επιτευχθεί η κατάληψις της Αμφιπόλεως... Ευρέθη κι αυτή! Στα 50 μ. πιο πάνω από την θέση του Λέοντος, στην θέση Πύργος... 1.250 πάσσαλοί της ευρέθησαν! Ήταν μεγαλύτερη από την σύγχρονη γέφυρα του Στρυμόνος!!! Το 1981 οι ανασκαφές στο τείχος αποκαλύπτουν το Ιερό της Κυβέλης και του συνοδού της, Άττεως... Το 1984 ανασκαφές στην Παλαίστρα του Γυμνασίου... Πρόωρος θάνατος του ακάματου εργάτη Δ. Λαζαρίδη... Η θυγατέρα του, Καλλιόπη, συνεχίζει τις ανασκαφές στο Γυμνάσιο... Το 1985, οι έρευνες επί του λόφου Καστά συνεχίσθηκαν από την αρχαιολόγο Χάιδω Κουκούλη-Χρυσανθάκη, η οποία βρήκε και άλλους τάφους της ιδίας εποχής, κ.ά.

Το 2004 δημοσιεύεται στο διεθνές αρχαιολογικό περιοδικό «Arch. Prospect” νέα γεωφυσική έρευνα της περιοχής, εκπονηθείσα από το Πανεπ. Πατρών (και συγκεκριμένα από τους Λ. Πολυμενάκο, Στ. Παπαμαρινόπουλο και Α. Λιόση), την οποία παρήγγειλε η κα Κουκούλη. Και αυτή η έρευνα εντοπίζει την σημαντικότητα του μνημείου του Καστά!

Το 2009 αναλαμβάνει η κα Κ. Περιστέρη, η οποία το 2012 δικαίωσε τις προβλέψεις του διδασκάλου της, Λαζαρίδη...

Το 2010 ανακοινώθηκε ότι «για πρώτη φορά θα συμμετέχει και το τμήμα Τοπογραφίας του ΤΕΙ Σερρών και του καθηγητού Κ. Παπαθεοδώρου, που με ειδική συσκευή θα σαρώσει ηλεκτρονικά τμήματα του ανασκαφικού χώρου, ώστε να βοηθήσει το έργο των αρχαιολόγων» ? βλ. ΑΠΕ-ΜΠΕ, 30.8.2010, εφημ. «Καθημερινή», κλπ. - Είδηση που είναι λάθος, όπως προανέφερα, αφού δεν ήταν η πρώτη φορά, ενώ δεν έπαιξε και κανέναν ρόλο το ραντάρ από τα ΤΕΙ! 

Ακολουθεί το 2012 επίσκεψη του υπ. Μακεδονίας-Θράκης κ. Καράογλου, ο οποίος εξέφρασε την πεποίθηση ότι «μέχρι το τέλος της άνοιξης του 2013 θα έχει ολοκληρωθεί το ανασκαφικό έργο»...

Η ανασκαφή της αρχαίας Αμφιπόλεως δεν τελειώνει ούτε στα επόμενα 50 χρόνια! Πόσο μάλλον εάν προσθέσει κανείς στην περιοχή και τους γύρω «ύποπτους» λόφους, τους γεμάτους τύμβους, τάφους και μνημεία. Όπως λ.χ. τον λόφο του Κούκουρα, έναντι του λόφου Καστά και του Κερδυλίου όρους. Που οι εντόπιοι τον λένε έτσι διότι μοιάζει με «κούκο» (δηλ. κουκούλα, κάλυμμα, τύμβο). Ο οποίος λόφος είναι επίσης αφύλακτος και έρμαιο των κάθε λογής αδίστακτων αρχαιοκαπήλων...

Τα ευρήματα των ελληνικών ανασκαφών είναι εκπληκτικά και μπορεί να τα θαυμάσει κανείς, τόσο στο υπέροχο Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφιπόλεως, όσο και της Καβάλας. Αλλά ακόμη και αυτό το Μουσείο της Αμφιπόλεως είχε περιπέτειες και καθυστερήσεις... Η ιδέα γι? αυτό ανήκε πάλι σε αυτήν την μορφή της ελληνικής Αρχαιολογίας, τον Δημήτριο Λαζαρίδη. Το κτήριο είναι έργο του αρχιτέκτονος Αργ. Μπακιρτζή. Άρχισε να κτίζεται  το 1976. Διεκόπη έναν χρόνο μετά! Συνεχίσθηκε το... 1984! Και ολοκληρώθηκε το... 1995! Κάτω από τον χώρο όπου βρίσκεται σήμερα το Αρχαιολογικό Μουσείο της Αμφιπόλεως, ανακαλύφθηκε η οστεοθήκη του Βρασίδα, με ένα χρυσό στεφάνι...

Τώρα, τι ακριβώς είναι θαμμένο, εδώ και 2.500 χρόνια, αν και οι ξένοι το λεηλατούν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, εμείς το έχουμε εντοπίσει από το 1955, όταν ο κάτοικος Αλ. Φ. Κοχλιαρίδης ειδοποίησε για την «σπηλιά» που βρήκε τον αρχαιολόγο Δ. Λαζαρίδη, ο οποίος έσπευσε αμέσως και μετέβη με... γαϊδουράκι στον τόπο, και ξεκίνησε να ανασκάπτει τον λόφο 133 «εις την θέσιν “Καστάς?» στην Μεσολακκιά Αμφιπόλεως, από το 1956... μόνον ο Θεός των Ελλήνων και ίσως και «η ντροπή των νέο-Ελλήνων» ξέρει...

ΥΓ:

Α, και κάτι ακόμη... Με το όνομα Αμφίπολι σήμερα είναι γνωστό ένα... χωριό, το οποίο δύσκολα το βρίσκει κανείς (πόσο μάλλον την Μεσολακκιά!)... αφού η πινακίδα στην νέα Εγνατία οδό γράφει «προς Πρώτη Σερρών»... Βλέπετε, το χωριό του «εθνάρχη», είναι για κάποιους - ακόμη και σήμερα - σημαντικότερο από την προαναφερθείσα σπουδαία αρχαία ιστορική πόλη...

Για περισσότερα:

Ζήκος Ν. «Αμφίπολις», έκδ. ΥΠΠΟ, 1989.

Λαζαρίδης Δημ. «Ανασκαφαί και έρευνα εις Αμφίπολιν» στα «Πρακτικά της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας», εν Αθήναις, 1966. Του ιδίου «Αμφίπολις», έκδ. ΥΠΠΟ, β΄ έκδ. 1997.