«H κουλτούρα της σιωπής» καλύπτει φαινόμενα σχολικού εκφοβισμού

«H κουλτούρα της σιωπής» κυριαρχεί στο θέμα του σχολικού εκφοβισμού και της βίας, αφού παιδιά και έφηβοι δε μιλούν, οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί δεν το αντιλαμβάνονται και τα σχολεία δεν έχουν μηχανισμούς αναφοράς ενός εκφοβιστικού φαινομένου. Αυτό προκύπτει, μεταξύ άλλων, ως αποτέλεσμα της έρευνας που διενέργησε το Κέντρο Πρόληψης “Ορφέας” σε συνεργασία με  τον  Συμβουλευτικό Σταθμό Νέων της Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης Ροδόπης σε μαθητές γυμνασίων και λυκείων στο νομό μας. Η έρευνα έγινε με τη μέθοδο των ερωτηματολογίων, όπως έκανε γνωστό, ο επιστημονικός υπεύθυνος του κέντρου «Ορφέας» Γκάρο Εσαγιάν. Η αφορμή για να κοινοποιηθούν ευρύτερα τα αποτελέσματα της έρευνας δόθηκε από την 6η Μαρτίου που έχει καθιερωθεί ως «Πανελλήνια ημέρα κατά της βίας στο σχολείο». 

Το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού αποτελεί μια ακόμη έκφραση της βίαιης συμπεριφοράς η οποία υπάρχει με τη γέννηση του ανθρώπου. Στο φαινόμενο του bullying εμπλέκονται πολλά μέρη: Το παιδί που δέχεται βία. Το παιδί ή ομάδα παιδιών που ασκεί βία. Τα παιδιά θεατές. Οι εκπαιδευτικοί. Οι γονείς. Το Κέντρο Πρόληψης ?Ορφέας?, σε συνεργασία με  τον  Συμβουλευτικό Σταθμό Νέων της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ροδόπης, καθώς και με τη Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης, από το 2012 ξεκίνησε να υλοποιεί προγράμματα ενημέρωσης και πρόληψης του σχολικού εκφοβισμού (bullying) με θέμα το «σχολικό εκφοβισμό και τη διαφορετικότητα». Επιλέχτηκε ως μέθοδος η διεξαγωγή δίωρων βιωματικών παρεμβάσεων- συζητήσεων με τους μαθητές σε θέματα που αφορούν το σχολικό εκφοβισμό. Στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευσης οι παρεμβάσεις πραγματοποιούνται από τον Οκτώβριο του 2012 σε όλα τα τμήματα της πρώτης τάξης  γυμνασίων και λυκείων του νομού, με τη συμμετοχή 1.700 και πλέον μαθητών. Όσον αφορά στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση το πρόγραμμα υλοποιείται την τρέχουσα σχολική χρονιά και απευθύνεται σε 60 τμήματα Δ΄ και Ε΄ τάξης. 

Οι παρεμβάσεις γίνονται μετά από πρόσκληση των εκπαιδευτικών ή μετά από αίτημα των ίδιων των μαθητών, με στόχο την επίλυση συγκρούσεων και διερεύνησης επιθετικών – βίαιων συμπεριφορών που δυσχεραίνουν τη λειτουργία της τάξης ή και του σχολείου. Τα αιτήματα είναι συχνά, παραδέχτηκε η ψυχολόγος Μαρία Γούλα, ενημερώνοντας ότι παράλληλα με τις βιωματικές παρεμβάσεις και οπότε άλλοτε υπάρξει αίτημα από τους συλλόγους διδασκόντων, υλοποιούνται επίσης ενημερωτικές συναντήσεις ή επιμορφωτικά σεμινάρια επικεντρωμένα:

α. στο φαινόμενο της σχολικής επιθετικότητας

β. στον ορισμό, την αναγνώριση, τα είδη και τις φάσεις του σχολικού εκφοβισμού και τον διακριτό ρόλο των συμμετεχόντων 

γ. στη συσχέτιση της σχολικής βίας και των προβλημάτων, που αυτή επιφέρει, με τους περιβαλλοντικούς και οργανωτικούς παράγοντες που επιδρούν στο μαθητή. Γίνονται αναφορές κυρίως στην αλληλεπίδραση των σχέσεων επικοινωνίας με γονείς και εκπαιδευτικούς, στο επίπεδο απόδοσης των μαθητών, στο κοινωνικό υπόβαθρο της οικογένειας, στο μέγεθος σχολικής μονάδας και τη δομή και λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος.

Στο πλαίσιο των παρεμβάσεων που διενήργησε το Κέντρο δόθηκε, όσον αφορά τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, στους μαθητές ένα ερωτηματολόγιο, το οποίο κλήθηκαν να απαντήσουν ανώνυμα. Το κλίμα του σχολείου αποτελεί μία βασική μεταβλητή στην εμφάνιση επιθετικών συμπεριφορών, έκανε γνωστό ο κ. Εσαγιάν παρουσιάζοντας τα μέχρι σήμερα αποτέλεσμα της έρευνας. Σύμφωνα με αυτά η πιο σημαντική παράμετρος στη διαμόρφωσή του είναι το μέγεθος της σχολικής μονάδας. 

Διαπιστώθηκε ότι σε μονάδες με πλεονάζοντα μαθητικό πληθυσμό, όπου υπάρχει αναντιστοιχία του διαθέσιμου χώρου, τα περιστατικά της βίας και αντικοινωνικής συμπεριφοράς είναι πολύ εντονότερα από άλλες.

Οι μαθητές που αισθάνονται μειονεκτικά λόγω των σχολικών τους επιδόσεων εκδηλώνουν συχνότερα επιθετική συμπεριφορά, ενώ αντίθετα όσο πιο υψηλή είναι η βαθμολογία των μαθητών, τόσο λιγότερο εμπλέκονται σε βίαια περιστατικά, ως θύματα και ως θύτες

Η ύπαρξη οικονομικών προβλημάτων στο εσωτερικό της οικογένειας ενισχύει την ανασφάλεια του μαθητή και επηρεάζει αρνητικά το σύνολο της συμπεριφοράς του.

Η πλειοψηφία των περιστατικών που αναφέρθηκαν στο Κέντρο Ορφέας έχουν ως δράστες μαθητές που προέρχονται από αποσταθεροποιητικά περιβάλλοντα (διαζύγιο γονέων, εξαρτήσεις, κακοποίηση), οι οποίοι αρχικά θυματοποιούνται και στη συνέχεια παρουσιάζουν τάσεις παραβατικής συμπεριφοράς.

Μαθητές που εκφοβίζονται συνήθως απομονώνονται κοινωνικά και προσπαθούν να αποφεύγουν συστηματικά τους δράστες και να περνούν απαρατήρητοι. Διστάζουν να αποκαλύψουν τους δράστες, είτε γιατί φοβούνται τα αντίποινα, είτε γιατί πιστεύουν ότι οι εκπαιδευτικοί δεν θέλουν ή δεν μπορούν να τους βοηθήσουν. Γενικά, επικρατεί η «κουλτούρα της σιωπής», τόνισε χαρακτηριστικά ο κ. Εσαγιάν και διευκρίνισε ότι αυτό συνίσταται στο ?ότι οι έφηβοι δεν μιλούν, οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί δεν το αντιλαμβάνονται και τα σχολεία δεν έχουν μηχανισμούς αναφοράς ενός εκφοβιστικού φαινομένου?. Αυξημένη συχνότητα περιστατικών σχολικής βίας αναφέρεται στα αστικά κέντρα σε σύγκριση με ημιαστικές ή αγροτικές περιοχές. 

Όσον αφορά στο επίπεδο κατανόησης του φαινομένου του σχολικού εκφοβισμού από την μεριά των μαθητών διαπιστώθηκε ότι:

Στους μαθητές δεν ήταν ιδιαίτερα  ξεκάθαρος ο ρόλος της επανάληψης στο χρόνο μιας συμπεριφοράς ως απαραίτητο στοιχείο για τον χαρακτηρισμό της  ως εκφοβισμού. Στην πλειονότητά τους οι μαθητές θεωρούσαν ότι αρκεί μία τέτοια συμπεριφορά να εκδηλωθεί μία φορά για να χαρακτηριστεί ως περιστατικό εκφοβισμού. Επίσης δεν ήταν σαφές ότι οι περιπτώσεις, όπου ένα ή περισσότερα παιδιά, ανάλογης ή ίσης δύναμης επιτίθενται το ένα στο άλλο και θυματοποιούνται αμοιβαία δεν αποτελούν  περιστατικά bullying. Από την έρευνα θεωρήθηκε υψηλό το επίπεδο κατανόησης των διαφορετικών μορφών εκφοβισμού, καθώς η  πλειοψηφία των μαθητών ήταν σε θέση να διακρίνει τα χαρακτηριστικά που διαμορφώνουν την κάθε μορφή εκφοβισμού ανάλογα με τα μέσα και τις μεθόδους που ο δράστης επιλέγει για να βλάψει το θύμα του. Η πλειονότητα των μαθητών ήταν σε θέση να αναγνωρίσει τους τρεις τύπους μαθητών, θύμα, θύτη και παρισταμένους,  που συμμετέχουν σε κάθε περιστατικό εκφοβισμού. 

Οι παρεμβάσεις από το Κέντρο Πρόληψης ?Ορφέας? όσον αφορά τον σχολικό εκφοβισμό βρίσκονται σε εξέλιξη και την τρέχουσα σχολική χρονιά. 

Δήμητρα Συμεωνίδου