200.000 στρέμματα μπορεί να ποτίσει το φράγμα Ιάσμου

Τα 2/3 της λίμνης Πλαστήρα σε όγκο και το μισό μέγεθος ενός από τα τρία τεράστια φράγματα της Βουλγαρίας, θα έχει το φράγμα Κομψάτου ή αλλιώς Ιάσμου όταν και αν κάποτε κατασκευαστεί ποτέ. Το περιφερειακό συμβούλιο της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, στη συνεδρίαση του το βράδυ της Δευτέρας,  γνωμοδότησε υπέρ των περιβαλλοντικών όρων του έργου. 

Αρκετά χρόνια πριν ξεκίνησαν οι προσπάθειες για την κατασκευή του φράγματος, με στόχο την ύδρευση αλλά κυρίως την άρδευση ενός εκατομμυρίου στρεμμάτων σε Ξάνθη και Ροδόπη. Στην πορεία η ιδέα εγκαταλείφθηκε και τελικά αποφασίστηκε η κατασκευή ενός φράγματος σχεδόν 90 μέτρων ύψους με στόχο την άρδευση με επιφανειακά νερά 200.000 στρεμμάτων μόνο όμως στην περιοχή της Ροδόπης. Σύμφωνα με την οριστική μελέτη το έργο αφορά στην κατασκευή λιθόρριπτου φράγματος με ανάντη πλάκα, επί του ποταμού Κομψάτου, ύψους 90m περίπου, με μήκος στέψης 510m, πλάτος 10,0m και στάθμη στο +162,5m. Επίσης προβλέπονται έργα διαχείρισης των νερών του φράγματος(υδροληψία, υπερχειλιστής, κλπ) και συμπληρωματικά έργα οδοποιίας. Επιπλέον στην μελέτη εξετάζονται και τα έργα μεταφοράς νερού προς τις πεδινές εκτάσεις, όπως ορίστηκαν στο προτεινόμενο σχέδιο αξιοποίησης στην προκαταρκτική μελέτη του Νέστου. 

Οι εκτάσεις αυτές αφορούν στη δυτική όχθη του χ. Κομψάτου (βόρειες όχθες λίμνης Βιστωνίδας) μέχρι τα δυτικά όρια της Π.Ε. Ροδόπης και των δυτικών περιοχών της πεδιάδας Κομοτηνής (λοφώδης περιοχή Κομοτηνής). Σκοπός των έργων είναι η διάθεση επιφανειακού νερού για την άρδευση στις καλλιεργούμενες εκτάσεις που σήμερα αρδεύονται από υπόγεια νερά και έτσι δίνεται η δυνατότητα για τον περιορισμό της χρήσης των υπογείων νερών με παράλληλη αξιοποίηση των πλούσιων διαθέσιμων επιφανειακών νερών. Με το δημιουργούμενο ταμιευτήρα συνολικού όγκου 242 εκατ. μ3 κατακλύζεται έκταση 815 εκταρίων περίπου και εξασφαλίζεται η αποθήκευση νερού για διάθεση για άρδευση 96,5 εκατ. μ3 περίπου που μπορεί να εξυπηρετήσει περίπου 200.000 στρέμματα της δυτικής πεδιάδας Κομοτηνής.

Στα στοιχεία αυτά παρουσίασαν εκπρόσωποι της ομάδας που ανέλαβε τη μελέτη του έργου. Ο Πάνος Παναγόπουλος δρ. πολιτικός μηχανικός, πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της ECOS Μελετητική ΑΕ και το επίσης στέλεχος της εταιρίας Τάσος Βαρβέρης χημικός περιβάλλοντος,  κλήθηκαν να απαντήσουν στα ερωτήματα των περιφερειακών συμβούλων κατά τη συζήτηση του θέματος. Όλη η προσπάθεια άρδευσης Ξάνθης και Ροδόπης άρχισε το 2005, έκανε γνωστό ο Πάνος Παναγόπουλος. Μετά από έρευνες εξετάστηκαν διάφοροι εναλλακτικοί τρόποι ύδρευσης της Ξάνθης από τον Νέστο και άρδευσης της Ροδόπης με μία σειρά φραγμάτων με κυρίαρχο αυτό του Κομψάτου. 

Στη συνέχεια ετέθη η οριστική μελέτη του φράγματος Ιάσμου, η οποία ελήφθη και πάλι από τη ECOS Μελετητική ΑΕ.   «Είναι ένα φράγμα το οποίο είναι λιθόρριπτο με πλάκα από σκυρόδεμα. Είναι η πιο οικονομική λύση, διότι αυτά τα υλικά υπάρχουν άφθονα στην περιοχή και θα παρθούν μέσα από τον ταμιευτήρα. Το φράγμα πολύ μεγάλη αναλογία όγκου νερού προς όγκο φράγματος, γιατί είναι μια πολύ ευνοϊκή θέση. Έχει μια κοιλάδα από πάνω, η οποία γεμίζει όλη με νερό. Άλλο τέτοιου μεγέθους φράγμα δεν υπάρχει στην περιοχή, στην Ελλάδα όμως υπάρχει με τα πολύ μεγάλα έργα της ΔΕΗ. Άρα υπάρχει αρκετή εμπειρία στην χώρα για την κατασκευή τέτοιων έργων». 

Στο σχεδιασμό των έργων προβλέπονται οι παρακάτω βασικές αρχές λειτουργίας: Η τροφοδοσία της λίμνης Βιστωνίδας με γλυκό νερό κυρίως, κατά τη θερινή  περίοδο, ώστε να καλυφθούν οι απώλειες της λίμνης λόγω εξάτμισης, με στόχο τη διατήρηση της στάθμης της σε τέτοια επίπεδα ώστε να μειωθεί η εισροή θαλασσινού νερού σε αυτή, γεγονός που συμβαίνει σήμερα και υποβαθμίζει τα ποιοτικά της χαρακτηριστικά. Η τροφοδοσία της κοίτης κατάντη του φράγματος με επιπρόσθετες των παραπάνω ποσοτήτων νερών που θα καλύπτουν την αναμενόμενη κατείσδυση των υδάτων και επομένως την τροφοδοσία των υπογείων υδάτων όπως συμβαίνει και σήμερα. 

Η συνεχής τροφοδοσία της κοίτης του χ. Κομψάτου κατάντη του φράγματος με ελάχιστη παροχή στις περιόδους που δε διατίθενται νερά για τη Βιστωνίδα και τις λοιπές ανάγκες, πέραν των αναμενόμενων υπερχειλίσεων κατά τις περιόδους που ο ταμιευτήρας θα είναι πλήρης. Ο ταμιευτήρας θα καλύπτει κατά προτεραιότητα τη ζήτηση για περιβαλλοντική παροχή και εφόσον υπάρχει διαθέσιμη ποσότητα νερού θα καλύπτει στη συνέχεια την απαιτουμένη ζήτηση για άρδευση. Μέρος της παραμένουσας παροχής θα διηθείται στην κοίτη του ποταμού και έτσι δε θα διαφοροποιηθεί ο βασικός μηχανισμός εμπλουτισμού των υδροφόρων της περιοχής.

Ο προϋπολογισμός του φράγματος ανέρχεται σε 123 εκατομμύρια ευρώ και απαιτούνται άλλα περίπου 100 εκατομμύρια ευρώ για συμπληρωματικά έργα τα οποία δεν έχουν μελετηθεί και αφορούν στη διανομή του νερού. Πάντως το έργο έχει οριστική μελέτη και σύμφωνα με τον κ. Παναγόπουλο εάν ολοκληρωθεί σύντομα η διαδικασία έγκρισης της μελέτης περιβαλλοντικών επιπτώσεων τότε θα περάσει στην επόμενη φάση.  «Το έργο έχει ενταχθεί σήμερα στο ΕΣΠΑ, αλλά το ΕΣΠΑ λήγει το 2015, οπότε δεν προλαβαίνει. Άρα, λοιπόν, θα πρέπει αυτό ουσιαστικά να μεταγραφεί στο νέο ΕΣΠΑ. Αυτό είναι μια πρόκληση βέβαια, γιατί είναι μεγάλος ο προϋπολογισμός αυτού του φράγματος. Η ανάληψη του έργου είναι σοβαρό ζήτημα και χρήζει επίβλεψης και τεχνογνωσίας». Σύμφωνα με τις πιο αισιόδοξες προβλέψεις εάν προχωρήσουν άμεσα οι διαδικασίες το έργο θα μπορεί να ολοκληρωθεί έως το 2020. «Ένα φράγμα θέλει τουλάχιστον τρία με πέντε χρόνια για να φτιαχτεί. Το έργο θα μπορούσε να ενταχθεί και το 2015 και να προκηρυχθεί το 2015. Άρα, η πιο αισιόδοξη πρόβλεψη είναι να ξεκινήσει 1/1/2016 και να τελειώσει το 2020. Αυτή είναι η πιο αισιόδοξη πρόβλεψη. Από εκεί και μετά λόγω της γραφειοκρατία, η πράξη δείχνει ότι όλες οι διαδικασίες καθυστερούν αρκετά, οπότε μπορεί να περιμένει κανείς ότι θα πάρει κάποια χρόνια παραπάνω», είπε σχετικά ο κ. Παναγόπουλος.

Όσον αφορά στις περιβαλλοντικές επιπτώσεις του έργου αναλύθηκαν από τον Δημήτριο  Παπτσίκη εκ μέρους του τμήματος Περιβάλλοντος και Υδροοικονομίας Π.Ε. Ροδόπης. Η υπηρεσία τοποθετήθηκε τελικά υπέρ της κατασκευής του έργου, παρουσιάζοντας ωστόσο μία σειρά από προτάσεις για την εξάλειψη των επιπτώσεων στο περιβάλλον.  Θετικές και αρνητικές επιπτώσεις περιλαμβάνονται στη μελέτη που παρουσιάστηκε στη συνεδρίαση του περιφερειακού συμβουλίου. 

Δύο είναι οι θετικές επιπτώσεις από την λειτουργία του φράγματος: 1. Λόγω της αντικατάστασης των υπογείων νερών που χρησιμοποιούνται για άρδευση των πεδινών εκτάσεων με επιφανειακά (~96,5 εκατ. m3 για άρδευση από το φράγμα Ιάσμου) εκτιμάται ότι το έργο συνολικά θα έχει κύρια θετικές επιπτώσεις στα υπόγεια νερά. 2. Το εξεταζόμενο φράγμα Ιάσμου θα μειώσει τη στερεοπαροχή στη λίμνη Βιστωνίδα και θα βελτιώσει την παρούσα κατάσταση όσον αφορά τις προσχώσεις στη λίμνη που οδηγούν αργά αλλά σταθερά στην μείωση της έκτασής της, ανακόπτοντας σημαντικά - σχεδόν κατά 95%- την εισροή φερτών στη λίμνη από τον Κομψάτο. Συνεπώς θα λειτουργήσει ευεργετικά στη δραστική μείωση των φερτών προς τη λίμνη.

Δεκατρείς είναι οι αρνητικές επιπτώσεις από την κατασκευή και λειτουργία του φράγματος: 1. Οι επιπτώσεις στην πανίδα κατά την κατασκευή των έργων είναι άμεσες και χαρακτηρίζονται ως δυσμενείς. 2. Αντίστοιχα, οι επιπτώσεις στην ορνιθοπανίδα από τις κατασκευαστικές εργασίες είναι άμεσες χαρακτηρίζονται ως δυσμενείς αλλά σχετικά μικρής κλίμακας. 3. Με το πέρας της φάσης κατασκευής και τη λειτουργία του φράγματος θα υπάρξει μόνιμος περιορισμός των υφιστάμενων βιοτόπων της πανίδας με αποτέλεσμα να προκύψουν αρνητικές επιπτώσεις για ορισμένα είδη, μεταβάλλοντας και την κατάσταση διατήρησής τους. 

4. Η παρουσία του ταμιευτήρα δυνητικά θα επηρεάσει την ιχθυοπανίδα καθώς η επικοινωνία με το κατάντη τμήμα του ποταμού και με τη λίμνη θα γίνει αδύνατη. 5. Η λειτουργία των προβλεπόμενων έργων θα επηρεάσει τη δίαιτα του ποταμού Κομψάτου. 6. Στο τμήμα του ποταμού που θα κατακλυσθεί, καθώς τα ενδιαιτήματα θα αλλάξουν τελείως υδρομορφολογικά χαρακτηριστικά, αναμένεται να χαθούν ή στην καλύτερη περίπτωση να περιορισθούν τα ρεόφιλα είδη. 7. Η οικολογική ποιότητα του νερού αναμένεται να επηρεασθεί σημαντικά στο τμήμα κατάντη του ταμιευτήρα. 8. Τέσσερα είναι τα σημαντικότερα είδη ψαριών που απειλούνται σοβαρά από τις μεταβολές στα ενδιαιτήματα, στην υδρολογία και στην οικολογία των υδάτινων σωμάτων του Κομψάτου: το Χέλι, η Σαρδελομάνα, η Αλάια και ενδεχομένως η Θρίτσα, η επιβίωση των οποίων ενέχει σημαντικό ρίσκο τόσο κατά την φάση κατασκευής, όσο και στα πρώτα χρόνια λειτουργίας του φράγματος. 9. Μακροπρόθεσμα και χωρίς τη λήψη αναγκαίων μέτρων αναμένεται να διαμορφωθεί μια κατάσταση που αντιστοιχεί σε έναν καναλοποιημένο ποταμό.

10. Το φράγμα αναμένεται να ενισχύσει τον «αλμυρό» χαρακτήρα της λίμνης. Με την κατασκευή του φράγματος Ιάσμου θα υπάρξει αφενός μείωση των φυσικών απορροών του χ. Κομψάτου και αφετέρου μείωση του ποσοστού συμμετοχής του στην αναπλήρωση της εξάτμισης της Βιστωνίδας, με αποτέλεσμα να αναμένεται περαιτέρω αύξηση της αλατότητας της λίμνης η οποία έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την οικολογία της λίμνης και την ιχθυοπαραγωγή. 11. Όσον αφορά στην ιχθυοπανίδα της Βιστωνίδας αυτή αναμένεται να επηρεαστεί από το φράγμα του Ιάσμου καθώς θα μεταβληθούν: I. Οι φυσικοχημικές ιδιότητες του νερού (αλατότητα, ρυθμός ανανέωσης των νερών της λίμνης, θερμοκρασία). II. Τα ενδιαιτήματα γλυκού νερού της λίμνης, στο βόρειοανατολικό παραλίμνιο τμήμα και στον ποταμό Κομψάτο. III. Η διαθέσιμη τροφή. 12. Τα είδη με τη μεγαλύτερη σπουδαιότητα ή που θα υποστούν τις εντονότερες επιπτώσεις είναι τα ίδια με αυτά που ήδη αντιμετωπίζουν προβλήματα εξαιτίας της υφαλμύρινσης της λίμνης: το Γριβάδι (Cyprinus carpio), η Θρίτσα (Alosa vistonica), το Τσιρώνι (Rutilus rutilus), η Αλαία (Alburnus vistonicus). 13. Δεν εξετάζεται στη μελέτη, αλλά ο περιορισμός των εκρεομένων ποσοτήτων γλυκών νερών από τη λίμνη στη θάλασσα λόγω του Φράγματος (αύξηση αλατότητας), θα επηρεάσει δυνητικά τις έξι μονάδες οστρακοκαλλιέργειας στο Βιστωνικό Όρμο, με αποτέλεσμα να προκύψουν αρνητικές επιπτώσεις στην παραγωγή, μεταβάλλοντας και την κατάσταση διατήρησής τους.

Η αρμόδια υπηρεσία που εξέτασε τη μελέτη, με αφορμή την καταγραφή των παραπάνω επιπτώσεων, σημειώνει  πως «εάν, παρά τα αρνητικά συμπεράσματα της εκτίμησης των επιπτώσεων και ελλείψει εναλλακτικών λύσεων, ένα σχέδιο πρέπει να πραγματοποιηθεί για άλλους επιτακτικούς λόγους σημαντικού δημοσίου συμφέροντος, περιλαμβανομένων λόγων κοινωνικής ή οικονομικής φύσεως, το κράτος λαμβάνει κάθε αναγκαίο αντισταθμιστικό μέτρο ώστε να εξασφαλισθεί η προστασία της συνολικής συνοχής του Natura 2000. Ως εκ τούτου η υπηρεσία μας εκτιμά ότι αν αποφασισθεί η κατασκευή του φράγματος ως ελάχιστο αντισταθμιστικό μέτρο πρέπει να είναι η διατήρηση του χαρακτήρα της λίμνης και του ποταμού». Υπέρ της κατασκευής του έργου τοποθετήθηκε η αντιπολίτευση του περιφερειακού συμβουλίου με τον Γιώργο Παυλίδη, Τάκη Χαρίτου και Χρήστο Τρέλλη να υπερψηφίζουν και την Κατερίνα Γεροστεργίου να τοποθετείται κατά της κατασκευής του φράγματος.