Μία στήλη για την ταινία πέρα από το θέαμα. Μεγάλοι σκηνοθέτες, σπουδαίοι ηθοποιοί, βραβεία, ατάκες και παραλειπόμενα. Γιατί ο κινηματογράφος δεν είναι μόνο ό,τι βλέπουμε στην οθόνη?
Σαράντα εννέα χρόνια πριν, στις 22 Μαΐου, ο Γρηγόρης Λαμπράκης βουλευτής της ΕΔΑ (Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά) δέχεται επίθεση στο κεφάλι από παρακρατικούς και υποκύπτει στα τραύματά του πέντε μέρες αργότερα. Η ωμή και προμελετημένη βία των αρχών μέσω των άτυπων και κρυφών οργάνων τους, όπως ξεσκεπάζεται από τον ανακριτή Χρήστο Σαρτζετάκη, ξεσηκώνει θύελλα αντιδράσεων. Οι άνθρωποι της τέχνης δεν θα μπορούσαν να μείνουν ασυγκίνητοι μπροστά στην απροκάλυπτη βιαιότητα. Την αρχή κάνει ο Βασίλης Βασιλικός το 1966, με το μυθιστόρημα «Ζ», ένα «λογοτεχνικό ρεπορτάζ», όπως το χαρακτήρισε ο ίδιος, όπου εξιστορεί το χρονικό της δολοφονίας και των ανακρίσεων που ακολούθησαν.
Το βιβλίο φτάνει στα χέρια του σκηνοθέτη Κώστα Γαβρά και μετά από πολλές δυσκολίες μετουσιώνεται στην ομότιτλη ταινία που καθόρισε το είδος του πολιτικού φιλμ και αποτέλεσε ορόσημο του παγκόσμιου κινηματογράφου. Και πώς να μην αποτελέσει, όταν ανάμεσα στους συντελεστές συγκαταλέγονται ο Χόρχε Σεμπρούν στο σενάριο, ο Μίκης Θεοδωράκης στη μουσική, οι Ιβ Μοντάν, Ειρήνη Παπά, Ζαν Λουί Τρεντινιάν, Ζακ Περέν στους πρωταγωνιστικούς ρόλους.
Η ταινία κυκλοφόρησε κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής χούντας στην Ελλάδα και έτσι εξελίχθηκε σε έμβλημα του αντιδικτατορικού αγώνα αλλά και γενικότερα της μάχης των λαών έναντι των αυταρχικών και καταπιεστικών καθεστώτων. Ενώ στο παρελθόν είχαν γίνει και άλλες προσπάθειες δημιουργίας πολιτικών ταινιών, ήταν η πρώτη που έδειξε τόσο καθαρά την κρατική βία και άνοιξε το δρόμο για τις πολιτικές ταινίες που ακολούθησαν.
Με τις εξαιρετικές ερμηνείες των πρωταγωνιστών υπό τους ήχους της μουσικής του Μίκη Θεοδωράκη (με το «Γελαστό Παιδί» να ξεχωρίζει), αποτυπώνεται στην αιωνιότητα η άδικη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη, ενός ανθρώπου με ιδανικά και ειρηνικές προθέσεις, από τον διεφθαρμένο κρατικό μηχανισμό της εποχής, που δε δίσταζε στο όνομα της ασφάλειας και της τάξης και πίσω από την προστασία που παρέχει η εξουσία να διατάζει ξυλοδαρμούς και δολοφονίες.
Το σημαντικότερο επίτευγμα της ταινίας του Κώστα Γαβρά είναι πως απέδειξε πως χωρίς η τέχνη, χωρίς καμία πρόθεση στράτευσης της, μπορεί να απευθυνθεί στο κοινό με άμεσο τρόπο, σε καίριες στιγμές και να τεθεί στην υπηρεσία της κοινωνίας. Όχι στη στρατευμένη τέχνη, αλλά ναι στην τέχνη που κρατά τα μάτια της ανοιχτά και σπεύδει να καταδείξει κάθε μορφή βίας και αδικίας, όντας πολιτικοποιημένη, κοινωνικοποιημένη και πάντα σε επαφή με τους ανθρώπους.
Κώστας Γαβράς (1933-): Έλληνας σκηνοθέτης. Βρέθηκε στη Γαλλία για σπουδές στο πανεπιστήμιο της Σορβόννης, όπου τελικά εγκαταστάθηκε και έκανε καριέρα ως σκηνοθέτης του γαλλικού κινηματογράφου. Στην τρίτη του σκηνοθετική δουλεία, το «Ζ», ο Γαβράς καθόρισε το είδος του πολιτικού φιλμ και καθιερώθηκε ως σκηνοθέτης πολιτικών ταινιών. Με θεματολογία που αντλείται τις περισσότερες φορές από την πολιτική ιστορία ή τις πολιτικές εξελίξεις, ο σκηνοθέτης έχει πολλές φορές προκαλέσει αίσθηση. Ξεχωριστή θέση στη φιλμογραφία του έχουν οι ταινίες: «Ζ» (1969), «Ο αγνοούμενος» (1982), «Αμήν» (2002), «Το τσεκούρι» (2005). Έχει κερδίσει το Όσκαρ Διασκευασμένου Σεναρίου για την ταινία «Ο αγνοούμενος».
Η δολοφονία του βουλευτή της ΕΔΑ, Γρηγόρη Λαμπράκη, όπως αποτυπώθηκε στο μυθιστόρημα «Ζ» από τον Βασίλη Βασιλικό. Ο βουλευτής Ζ (Ιβ Μοντάν) ετοιμάζεται να μιλήσει σε εκδήλωση της αντιπολίτευσης για τον πυρηνικό αφοπλισμό. Μετά από διάφορες δυσκολίες αλλά και απειλές εναντίον της ζωής του βουλευτή, η εκδήλωση πραγματοποιείται και το πλήθος μαζεύεται έξω από την αίθουσα, διχασμένο σε αυτούς που τον υποστηρίζουν και σε αυτούς που τον εχθρεύονται. Μετά την ομιλία του και ενώ έχει ήδη χτυπηθεί από άγνωστο στο κεφάλι, ο βουλευτής δέχεται επίθεση από τρίκυκλο παρακρατικών. Μεταφέρεται στο νοσοκομείο, όπου και πεθαίνει πέντε μέρες μετά. Τότε ξεκινούν οι ανακρίσεις για την υπόθεση και ο Ανακριτής (Ζαν Λουί Τρεντινιάν) είναι αποφασισμένος να βρει τους ενόχους όσο ψηλά στην ιεραρχία κι αν βρίσκονται.
Πληροφορίες
Σκηνοθεσία: Κώστας Γαβράς
Σενάριο: Χόρχε Σεμπρούν
Πρωταγωνιστές: Ιβ Μοντάν, Ζαν Λουί Τρεντινιάν, Ζακ Περέν, Ειρήνη Παπά
Έτος Παραγωγής: 1969
Βραβεία
Κέρδισε 2 Όσκαρ:
• Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας
? Μοντάζ
Ήταν υποψήφιο για αλλά 2:
? Σκηνοθεσίας
? Καλύτερης Ταινίας
? Διασκευασμένου Σεναρίου
Κέρδισε το Βραβείο Κριτικής Επιτροπής στο Φεστιβάλ των Καννών
Παραλειπόμενα
? Ο Μίκης Θεοδωράκης ήταν εξόριστος στη Ζάτουνα, όταν αποδέχθηκε την πρόταση του Γαβρά να γράψει τη μουσική της ταινίας. Το σενάριο, όμως, δεν έφτασε ποτέ στα χέρια του και έτσι ζήτησε από το σκηνοθέτη και τον μαέστρο Μπερνάρ Ζεράρ να διαλέξουν από τα τραγούδια του κάποια που θα ταίριαζαν.
? Ο Κώστας Γαβράς έμαθε για το βιβλίο από τον αδερφό του, ο οποίος είχε υπηρετήσει στον στρατό μαζί με το συγγραφέα Βασίλη Βασιλικό.
? Ο τίτλος διαβάζεται «Ζει» και όχι «Ζήτα», καθώς κατά τις προθέσεις των συντελεστών, στόχος ήταν να ακούγεται το ρήμα που φώναζαν στις διαδηλώσεις για τη δολοφονία του Λαμπράκη «Ζει, Ζει, Ζει» και «Λαμπράκη ζεις, εσύ μας οδηγείς».
? Ο Κώστας Γαβράς προσπαθούσε καιρό να βρει παραγωγό για την ταινία. Τελικά, ο ηθοποιός Ζακ Περέν, που υποδύεται των φωτορεπόρτερ, έγινε συμπαραγωγός και πρότεινε να γυριστεί η ταινία στην Αλγερία με μικρό κόστος.
Ακολουθήστε το xronos.gr στο Google News
