Θανάσης Βακαλιός

Η εξήγησή αυτού του φαινομένου δεν βρίσκεται σε κάποιο ιδιαίτερα ταλέντο (φιλόσοφος δεν γίνεται κανείς από ταλέντο όπως συμβαίνει στην τέχνη), αλλά στις καταστάσεις της εποχής και τις ευκαιρίες που  μου επέτρεψαν να αναγνωρίσω και να αναδείξω τις κριμένες μέσα μου δυνατότητές μου, αλλά  και στη συνειδητή αξιοποίησή τους  από μένα, τουλάχιστον για τη φάση της ζωής μου από το δημοτικό ως την εισαγωγή μου στο πανεπιστήμιο Βουδαπέστης, και την πετυχημένη φοιτητική μου διαδρομή σε μια γλώσσα ιδιαίτερα δύσκολη για τον Έλληνα με την οποία προηγούμενα δεν είχα καμία σχέση.  Το ενδιαφέρον  είναι ότι σε όλη αυτή την πορεία της ζωής μου δεν είχα αντιληφθεί το παράδοξο αυτής της εξέλιξής μου. Τη θεωρούσα φυσιολογική και τη βίωνα ως φυσιολογική. Στο κείμενο που ακολουθεί αναφέρομαι στα βασικά στάδια  αυτής της διαδρομής :

...Το 1945 τελειώνω το δημοτικό σχολείο του χωριού μου, στον Εμμανουήλ Παππά Σερρών.. Κατά τη διάρκεια του σχολείου εργάζομαι κάθε μέρα στο ζαχαροπλαστείο του θείου μου, και διαβάζω τις εφημερίδες σε γέρους που δεν ξέρουν γράμματα. Συμμετέχω ενεργά στην ΕΑΜική αντίσταση ηγετική φυσιογνωμία τη οποίας στο χωριό μου και σε δέκα χωριά είναι ο πατέρας μου, που φοίτησε στο σχολείο των Φυλακών της Ακροναυπλίας. Σε ηλικία 15 ετών  γίνομαι γραμματέας της ΕΠΟΝ του χωριού μου, με 2.500 κατοίκους με τους περισσότερους νέους να είναι οργανωμένοι στην ΕΠΟΝ. Σε ηλικία 17 ετών είμαι υπεύθυνος για τις οργανώσεις της ΕΠΟΝ στα νταρνακοχώρια  (νταρνακοχώρια: Εμμανουήλ Παππάς, Άγιο Πνεύμα, Πεντάπολη, Χρυσός, Νέο Σούλι). Μιλώ στους νέους, απαγγέλλω ποιήματα σε συγκεντρώσεις, εκπροσωπώ την ΕΠΟΝ στο αστυνομικό τμήμα Αγίου Πνεύματος και διαμαρτύρομαι για τις διώξεις. Παίρνω ενεργό μέρος σε όλες τις εκδηλώσεις του ΕΑΜ. Διαβάζω τον αριστερό τύπο και τον διαδίδω.

Παράλληλά εργάζομαι το καλοκαίρι στα χωράφια, στα καπνά καθώς και το χειμώνα στο παστάλιασμα. του καπνού. Διαβάζω και σοβαρά βιβλία πολιτικά και ιδεολογικά. Μετά τη σύλληψη και φυλάκιση του πατέρα μου το 1946 αναπτύσσω μεγαλύτερη και ευρύτερη δραστηριότητα στην οργάνωση. Είμαι πλέον ένας αγωνιστής που μπαίνω στο στόχαστρο της αστυνομίας. Η μητέρα μου με στηρίζει και με βοηθά σ αυτή τη δραστηριότητά μου και με προφυλάσσει από κακοτοπιές που έχουν να κάνουν με την περιορισμένη εμπειρία μου στον αγώνα και με το ρομαντισμό μου. Μάιος 1947. Έρχονται τα ξημερώματα να με συλλάβουν 18 χωροφύλακες, μαζί με χύτες που σχεδίαζαν να με λυντσάρουν. Κατορθώνω να φύγω. Ύστερα από μεγάλη περιπέτεια αναβαίνω στο βουνό, στους αντάρτες. Όπου βρισκόταν ο μεγαλύτερος κατά δυο χρόνια αδελφός μου που είχε βγει στο βουνό πριν από δύο μήνες, μαζί και ο θείος μου Μητρούσης. Εντάσσομαι κανονικά στο Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας, που στο μεταξύ είχε ιδρυθεί.

Επειδή κρίθηκε ότι ξέρω γράμματα - θα πρέπει να σημειωθεί ότι η συντριπτική πλειοφηφία των ανταρτών αποτελούνταν από νέους αγρότες με ελλιπής γνώσεις δημοτικού- εντάχθηκα στη διοίκηση ως κρυπτογράφος. Έμαθα τα σήματα μορς αλλά και γραφομηχανή για να καλύπτω τις ανάγκες τις διοίκησης της ταξιαρχίας. Γράφω ποιήματα τα οποία και απαγγέλω στα τμήματα του Δημοκρατικού Στρατού (Δ.Σ.).της περιοχής μας. Δυστυχώς έχουν χαθεί όλα. Ένα μόνον δημοσιεύτηκε σε μια ειδική έκδοση από το τυπογραφείο του Γενικού Αρχηγείου του Δ.Σ.. Κάπου το έχω αλλά δεν το βρίσκω για να το παραθέσω. Θυμάμαι όμως ότι σ αυτό μιλούσα με τη βεβαιότητα του ρομαντικού νέου αγωνιστή για τη νίκη του Δημοκρατικού Στρατού και για το λαμπρό μέλλον που ακολουθεί. Στο μεταξύ διαβάζω και εφημερίδες της Αθήνας που έφταναν στη διοίκηση και ότι άλλο, αλλά βρίσκω πάντα την ευκαιρία να πάρω μέρος σε εκστρατείες των μάχιμων τμημάτων. Και συχνά κάνω και το σύνδεσμο, μια δραστηριότητα με πολλούς κινδύνους.

Μετά την ήττα του ΔΣ βρίσκομαι στην Βουλγαρία, στο στρατόπεδο της πόλις Μπερκόβιτσα που είναι κοντά στα σύνορα με τη Γιουγκοσλαβία. Εκεί γίνομαι διαφωτιστής σε έναν θάλαμο με 100 άτομα, πρώην αντάρτες. «Διδάσκω» το καταστατικό του ΚΚΕ, και άλλα θέματα ιδεολογικού περιεχομένου, καθώς και το βιβλίο του Λένιν Εμπειριοκριτικισμός (!!), που ωστόσο μου παρέχει εναύσματα για συζήτηση σε θέματα με φιλοσοφικό ενδιαφέρον με το φίλο μου Νίκο Φραγκοζίδη ο οποίος είχε τελειώσει το γυμνάσιο στην Ελλάδα και ήταν διαφωτιστής σε ένα άλλο θάλαμο. Υπήρχε όπως λέγαμε άμιλλα μεταξύ μας για το ποιος κάνει καλύτερα, με μεγαλύτερη επιτυχία τα μαθήματα! Στο μεταξύ εγώ όλον τον ελεύθερο χρόνο μου τον «έτρωγα» στη βιβλιοθήκη του στρατοπέδου όπου υπήρχε όλη η σειρά της Εγκυκλοπαίδειας Ελευθερουδάκη. Θα πρέπει να πω ότι μικρός είχε διαβολικό μνημονικό. Πήγαινα στον κινηματογράφο και μπορούσα να πω στους  φίλους όλους τους διαλόγους. Γι αυτό και οι νέοι της παρέας μου ζητούσαν κάθε φορά να τους διηγηθώ ό,τι είδα στον κινηματογράφο ή ό,τι διάβαζα και εγώ πάντα το έκανα πρόθυμα αυτό.

Η κομματική καθοδήγηση του στρατοπέδου προφανώς εκτιμώντας την πετυχημένη δουλειά μου ως διαφωτιστή (με τα μέτρα και τους όρους που τότε οι τότε κομματικοί καθοδηγητές έκριναν) μου ανέθεσε να κάνω μια ομιλία για την Κοσμσομόλ.σε μια πανηγυρική συγκέντρωση με μερικές εκατοντάδες πρώην αντάρτες, όλοι νέοι.. Την ετοίμασα αντιγράφοντας το μεγαλύτερο μέρος από μια σχετική μπροσούρα για την Κομσομόλ, με τις γνωστές ωραιοποιήσεις και υπερβολές της. Ο πατέρας μου που και αυτός ήταν στο στρατόπεδο αφού είχε βγει από της εξορία  στη Γιάρο με νόμο της κυβέρνησης  Σοφούλη, καθαρόγραψε την ομιλία και με συνεχάρηκε για την επιτυχία, όπως έκανε και ο  κομματικός γραμματέας του στρατοπέδου. Μάλιστα, εκτιμώντας -πάντα με τους δικούς της όρους και τα δικά της κριτήρια-  την «μόρφωσή μου» και την πίστη μου στο κόμμα, μου επέλεξε μαζί με άλλους για μια σχολή που προετοίμαζε αγωνιστές στο πνεύμα της ζαχαριαδικής πολιτικής  «τα όπλα παρά πόδα». Τέλειωσα τη σχολή στην Πολωνία όπου έμαθα τα πολωνικά και ήμουν ο μόνος που εξετάστηκα στα πολωνικά και όχι με μεταφραστή.

Ήμουν μαζί με άλλους πάντα στη διάθεση του κόμματος, της ηγεσίας του κόμματος. Με δική της εντολή πήγα (μας πήγαν) μαζί με άλλους στην Ουγγαρία με σκοπό από κει να πάμε στην Ελλάδα για παράνομη δουλειά. Ευτυχώς δεν συνέβηκε αυτό. ΄Ετσι πάλι μαζί με άλλους εγκαταστάθηκα στην βιομηχανική πόλη Όζντ. Εκεί φοίτησα σε μια εξάμηνη τεχνική σχολή. Έμαθα τη τέχνη του τορναδόρου και εργάστηκα στο εργοστάσιο για μισό χρόνο. Όλη αυτή τη διάρκεια ήμουν μαζί με τους άλλους σε κατάσταση ετοιμότητας για παράνομη δουλειά στην Ελλάδα. Ήμασταν δηλαδή κυριολεκτικά στη διάθεση του κόμματος, μόλο που η οργάνωση μας στο Όζντ δεν είχε στρατιωτικό χαρακτήρα.

Οπότε μια μέρα κατά το μεσημέρι εκεί που τρώγαμε έρχεται ένα ταξί από τη Βουδαπέστη με ένα μέλος της κομματικής επιτροπής της οργάνωσης των Ελλήνων πολιτικών προσφύγων στην Ουγγαρία. Μου λέει να ετοιμαστώ και ότι  σε μια ώρα θα πρέπει να φύγω μαζί τους για τη Βουδαπέστη. Δεν μου είπαν τίποτα για τους λόγους αυτής της μετακίνησης. Ούτε και ρώτησα να μάθω. Ετοίμασα γρήγορα τα λίγα πράγματά μου και μπήκα στο ταξί με τη  βεβαιότητα ότι θα πήγαινε για παράνομη δουλειά στην Ελλάδα. Μετά από δυο ώρες φθάνουμε στη Βουδαπέστη. Πηγαίνουμε κατευθείαν στην κομματική επιτροπή. Με αφήνουν στον προθάλαμο του γραφείου του γραμματέα της οργάνωσης.  Εκεί περιμένω περίπου μιάμιση ώρα. Μπαίνω στο γραφείο του γραμματέα. Δίπλα του είναι ένα μέλος της Κ.Ε. κόμματος, του ΚΚΕ.

Στο ερώτημα  ξέρεις γιατί σε καλέσαμε εδώ, τους απαντώ: είμαι έτοιμος για ότι ζητά από μένα το κόμμα. Οπότε ακούω με έκπληξη την απάντηση: Σε καλέσαμε για να αναλάβεις  τη θέση του υπευθύνου  της νεολαιίστικης οργάνωσης των πολιτικών προσφύγων στην Ουγγαρία. Αυτό σήμαινε ότι αυτομάτως γινόμουνα και μέλος  της  Κομματικής Επιτροπής του συνόλου των πολιτικών προσφύγων στην Ουγγαρία.

Μετά την ανάληψη των καθηκόντων μου αναπτύσσω έντονη δράση, σε ειρηνικές συνθήκες τώρα σε σοσιαλιστική, λαϊκοδημοκρατική χώρα.. Αυτό γίνεται το 1952. Μιλώ σε συγκεντρώσεις των νέων και αρχίζω να γράφω στην  εφημερίδα Λαϊκός Αγώνας της ελληνικής παροικίας των πολιτικών προσφύγων. Η εκτίμηση των ικανοτήτων μου από το κόμμα αποκτά απίστευτες διαστάσεις - όπως εκτιμώ σήμερα τα πράγματα. Μου αναθέτουν να κάνω  την κεντρική ομιλία για την επέτειο της ίδρυσης του κόμματος σε μεγάλη συγκέντρωση  στο θέατρο Έρκελ της Βουδαπέστης χωρητικότητας 1500 θέσεων. Εκεί διαπιστώνω για πρώτη φορά τη δύναμη της ρητορικής σε ανθρώπους που  θέλουν να ακούν  από τους όποιους λεγόμενους καθοδηγητές, τους κομματικούς υπευθύνους τον ίδιο πάντα λόγο που επιβεβαιώνει την αξία της  πολιτικής -ιδεολογικής τους ταυτότητας. Φαίνεται αυτό ήταν μια ακόμα δοκιμή για την σχεδιασμένη, μάλλον, μελλοντική κομματική μου σταδιοδρομία ως στέλεχος του κόμματος.

Δεν πρέπει να παραλείψω να πω ότι σ αυτήν τη συγκέντρωση ήταν και η κοπέλα που θα γινόταν γυναίκα μου με την οποία αντάλλαξα την πρώτη ματιά με νόημα και με μέλλον. Ήταν φοιτήτρια  χημεία- βιολογίας στο Πανεπιστήμιο Βουδαπέστης ΤΤΚ..... (Σχολή Φυσικών Επιστημών). Σε λίγο διάστημα μου ανατέθηκε από την κομματική επιτροπή η παρακολούθηση και «καθοδήγηση» της οργάνωσης των Ελλήνων φοιτητών στην Ουγγαρία. Όλοι ήταν παιδιά πολιτικών προσφύγων ή/και αγωνιστών που έχασαν τη ζωή τους στο κίνημα, στην επανάσταση. Εκεί γνωρίστηκα   με τη γυναίκα μου πού ήταν μέλος της επιτροπής της οργάνωσης, με την ιδιότητα της υπευθύνου για τις πολιτιστικές εκδηλώσεις των φοιτητών. Αποφασίσαμε να συζήσουμε. Στο μεταξύ είχα γίνει μέλος του Οργανωτικού Τμήματος της Κ.Ε. της Ουγγρικής Κομμουνιστικής Νεολαίας. Στην αίτησή μας ότι θέλουμε να συζήσουμε και να κάνουμε οικογένεια, μας παραχωρήθηκε το δωματιάκι της υπηρεσίας σε ένα διαμέρισμα τριών μεγάλων δωματίων που είχε μετατραπεί σε κοινόβιο όπου κατοικούσαν στελέχη της ουγγρικής οργάνωσης νεολαίας, με κοινή κουζίνα, κοινό μπάνιο και κοινή - μοναδική- τουαλέτα.

Είχε γεννηθεί το πρώτο μας παιδί όταν  ήρθε στο σπίτι με ειδική εντολή ένα στέλεχος της Κ.Ε του κόμματος, πρόσωπο συγγενικό και πολύ αγαπητό από τους γονείς μου,  γραμματέας της κομματικής οργάνωσης  της πόλης των Σερρών στην ΕΑΜική περίοδο και μετά ώσπου ανέβηκε στο βουνό,ο οποίος μου ανακοίνωσε την πρόταση της ηγεσίας του κόμματος  να φοιτήσω  στη Σχολή Μπελογιάννη στη Γιουγκοσλαβία που ετοίμαζε κομματικά στελέχη, πολλά από τα οποία αναδείχτηκαν στην Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ. Αυτό τότε για μένα θεωρούνταν μεγάλη τιμή. Ήμουν ακόμα  διαθέσιμος για το κόμμα. Εκτιμούσα την κομματική μαρξιστική μόρφωση όσο τίποτε άλλο. Είμαι και θα είμαι ευγνώμων όσο ζω στη γυναίκα μου, που με έπεισε ότι δεν πρέπει να ακολουθήσω αυτή την εξέλιξη. Ότι το να γίνω  κομματικό στέλεχος δεν έχει μεγάλη αξία. Μεγάλη αξία για έναν έξυπνο  νέο- όπως με θεωρούσε- είναι να φοιτήσει στο πανεπιστήμιο και να ακολουθήσει την ακαδημαϊκή σταδιοδρομία του καθηγητή και του επιστήμονα. Τα δυο χρόνια στο πανεπιστήμιο  (φοιτούσε στον κλάδο βιοχημείας} είχε καταλάβει την αξία  της πανεπιστημιακής παιδείας. Είχε απαλλαγεί από την ιδεολογική χειραγώγηση ότι η γνώση που παρέχει το κόμμα είναι ανώτερη από κάθε άλλη γνώση, και ότι η κομματική δουλειά είναι επίσης ανώτερη από κάθε άλλη απασχόληση.

Αυτό το κρίσιμο μάθημα για την περαιτέρω σταδιοδρομία μου στη ζωή το είχα πάρει από  μια κοπέλα από το χωριό Δωροθέα Πέλλας που είχε βγάλει μόλις την τέταρτη τάξη του δημοτικού στο χωριό της και η οποία μετά από μια μεγάλη ταλαιπωρία βρέθηκε στην Ουγγαρία. Έβγαλε ένα διετές  προπαρασκευαστικό φροντιστήριο. Έμαθε  άπταιστα την ουγγρική και με απίστευτα σκληρή δουλειά εξελίχθηκε σε μια άριστη φοιτήτρια. Για  δυο χρόνια ανελλιπώς κοιμόταν τη μέρα μόνον έξη ώρες Τις άλλες ώρες ήταν στα μαθήματα και στη βιβλιοθήκη, διάβαζε, ενώ παράλληλα ανέπτυσσε δραστηριότητα στον ελληνικό φοιτητικό σύλλογο. .

Με έπεισε ότι μπορώ να τα καταφέρω στο πανεπιστήμιο. Χάρη στη δική της επιμονή   γράφτηκα  στο εσπερινό του τμήμα  του  Ινστιτούτου Λένιν, όπου σπούδασα με αλληλογραφία για μισό χρόνο. Στο μεταξύ ξέσπασε η εξέγερση των Ούγγρων εναντίον του καθεστώτος Ράκοσι, τον Οκτώβριο του 1956. Το Ινστιτούτο Λένιν καταργήθηκε και εγώ με άλλους μαζί γράφτηκα στη φιλοσοφική Σχολή του πανεπιστημίου Έτβες Λόραντ της Βουδαπέστης, όπου και έγινα κανονικός καθημερινός φοιτητής. Στο μεταξύ με σκληρή δουλειά είχα μάθει την ουγγρική γλώσσα, ακόμα και το ακσέντ, που για τον Έλληνα είναι εξαιρετικά δύσκολο. Χρειάστηκε να κλειστώ για ένα μήνα στο δωμάτιο μιλώντας φωναχτά, διαβάζοντας φωναχτά με την παρακολούθηση ενός εξαίρετου δασκάλου για να σπάσει το ελληνικό ακσεντ. Από κει και μετά αρχίζει μια άλλη διαδρομή με πλήρη πεποίθηση τώρα πλέον για την ακαδημαϊκή μου εξέλιξη ύστερα από την πετυχημένη πρώτη χρονιά που την έβγαλα με άριστα. Ωστόσο ακόμα δεν είχα μπει στο πνεύμα της φιλοσοφίας οριζόμενης με τους όρους της διαλεκτικής. Ενώ διαπίστωνα ότι είχα να αντιμετωπίσω το πρόβλημα της ελληνικής φιλοσοφικής γλώσσας, γενικότερα διαπίστωνα ότι μου έλλειπε η απαραίτητη γλωσσική καλλιέργεια στην ελληνική. Γράφτηκα στο τμήμα αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας και βυζαντινολογίας του Ελληνικού Ινστιτούτου του πανεπιστημίου Βουδαπέστης Έτβες Λόραντ. Χρειάστηκαν μερικά χρόνια πολύ σκληρής καθημερινής δουλειάς για να μπορέσω να μπω πλήρως στο πνεύμα της ελληνικής φιλοσοφικής γλώσσας, ενώ στο μεταξύ είχα ασκηθεί πλήρως στην ουγγρική φιλοσοφική γλώσσα και δίδαξα φιλοσοφία στην ουγγρική για 19 χρόνια, ενώ έγραψα σειρά άρθρων, αλλά και την διδακτορική μου διατριβή καθώς και δυο βιβλία στα ουγγρικά. Αξίζει νομίζω να πω ότι τέλειωσα το πανεπιστήμιο με άριστα, πήρα κόκκινο δίπλωμα που το παίρνει κάθε εκατοστός απόφοιτος πανεπιστημίου στην Ουγγαρία. Θέμα της πτυχιακής μου εργασίας ήταν οι διάλογοι του Πλάτωνα. Η πτυχιακή μου βαθμολογήθηκε με το βαθμό άριστα. Οι καθηγητές μου, προφανώς από την καλή δουλειά που είχα κάνει στο αντικείμενο της πτυχιακής μου εργασίας, λαμβάνοντας υπόψη και τη συνολική επίδοση μου στο πανεπιστήμιο, μου πρότειναν να ασχοληθώ με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, Εγώ δεν θέλησα να ακολουθήσω αυτή τη σταδιοδρομία. Μου ενδιέφερε το κοινωνικό και το ανθρώπινο πρόβλημα του σύγχρονου κόσμου. Και σ αυτό αφιέρωσα το μεγαλύτερο μέρος των ερευνών μου και μελετών μου σε επίπεδο φιλοσοφίας και κοινωνιολογίας. Παράλληλα ασχολήθηκα με θέματα παιδείας και πολιτικής φιλοσοφίας. Στα θέματα αυτά αναφέρονται τα 22 βιβλία μου που ως τώρα έχω εκδώσει.