«Μάχη του Μαραθώνα - η Ανατροπή»

Η μάχη του Μαραθώνος αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα γεγονότα της ελληνικής, αλλά και της παγκόσμιας ιστορίας, καθώς αποτελεί την ληξιαρχική πράξη γεννήσεως του δυτικού πολιτισμού. Όμως, παρά τις σημαντικές αρχαιολογικές έρευνες και ανακαλύψεις που έχουν γίνει στον Μαραθώνα, από τα τέλη του 19ου αι. μέχρι και σήμερα, ελάχιστα στοιχεία έχουν αποκαλυφθεί όσον αφορά την ίδια την μάχη. Έτσι υπήρχαν πολλά μυστήρια γύρω από βασικές λεπτομέρειες της μάχης του Μαραθώνος, με αποτέλεσμα να έχει δημοσιευθεί ένας μεγάλος αριθμός θεωριών για τον τρόπο διεξαγωγής της. Πολλές από τις θεωρίες αυτές είχαν καταλήξει να γίνουν αναπόστατο μέρος της αναπαραστάσεως της μάχης σε πολλά δημοσιεύματα, παρ’ όλο που δεν στηρίζονταν σε κανένα ρεαλιστικό στοιχείο και δεν είχαν υποστεί την βάσανο της επιστημονικής εξετάσεως και τεκμηριώσεως. Για παράδειγμα, οι θεωρίες ότι στο ελληνικό στράτευμα στον Μαραθώνα συμμετείχαν αποκλειστικά οπλίτες και είχαν αποκλεισθεί οι ελαφρά οπλισμένοι άνδρες, οι Πέρσες απέσυραν το ιππικό τους πριν από την μάχη, οι Αθηναίοι και οι Πλαταιείς καταδίωξαν τους Πέρσες στις δύο πτέρυγες της παρατάξεώς τους μέχρι τα πλοία τους, κ.ά.

Το 2007 οι Κ. Λαγός και Φ. Καρυανός ξεκίνησαν την ιδική τους προσπάθεια να ρίξουν φως στα μυστήρια της μάχης. Η αυτοψία στην περιοχή έδωσε τα κύρια στοιχεία της θεωρίας/αναπαραστάσεως για την μάχη: Το αθηναϊκό στράτευμα έφθασε στον Μαραθώνα από την παραλιακή οδό (και όχι μέσω Πεντέλης, όπως ήταν η παραδοσιακή άποψις) και παρατάχθηκε στο νότιο άκρον του Μαραθώνος, μπροστά από το πέρασμα της Μπρεξίζας (σημερινά όρια Νέας Μάκρης-Μαραθώνος), την «πύλη εισόδου» μεταξύ της πεδιάδος του Μαραθώνος και της «Μεσογαίας». Μέσα στο πέρασμα της Μπρεξίζας υπάρχει το Μικρό Έλος (έλος Μπρεξίζας), το οποίο πρόσφατες γεωλογικές μελέτες αποδεικνύουν ότι διαμορφώθηκε πολλούς αιώνες πριν από το 490 π.Χ.

Η έρευνά τους κατέδειξε ότι το Μικρό Έλος υπήρξε καθοριστικός τοπογραφικός παράγων στην εξέλιξη της μάχης του Μαραθώνος. Μπροστά σε αυτό παρατάχθηκαν οι Έλληνες και μέσα σε αυτό διεξήχθη η πλέον αποφασιστική σύγκρουσίς τους με τους Πέρσες. Πρόκειται για την λεγόμενη «φάση της μάχης στο έλος» που απεικονίσθηκε στην τοιχογραφία της μάχης του Μαραθώνος στην Ποικίλη Στοά, στην Αγορά των Αθηνών (βλ. Παυασανίας). Σύμφωνα με την σύγχρονη επιστημονική έρευνα, η συγκεκριμένη φάση της μάχης έχει απαθανατιστεί και στην νότια ζωφόρο του ναού της Αθηνάς Νίκης στην Ακρόπολι.
Στο πλαίσιο της έρευνάς τους ενετόπισαν και τον χώρο όπου είχαν στρατοπεδεύσει οι Έλληνες πριν από την μάχη. Τα κατάλοιπα της ελληνικής στρατοπεδεύσεως (με πιο σημαντικό ένα οχυρό με περίμετρο 300 μέτρων) βρίσκονται σ’ ένα αντέρεισμα του όρους Αγριελίκι, νοτίως της πεδιάδος του Μαραθώνος. Τα αρχαία αυτά κατάλοιπα ήταν γνωστά στην επιστημονική κοινότητα και πριν την έκδοση του εν λόγω βιβλίου, αλλά είχαν λανθασμένα ταυτοποιηθεί από το 1926 ως «μυκηναϊκή ακρόπολις». Οι Έλληνες είχαν στρατοπεδεύσει στο πιο στρατηγικό σημείο επάνω από το πέρασμα της Μπρεξίζας και ήταν σε θέση να επιτηρήσουν όλες τις κινήσεις των Περσών στην πεδιάδα του Μαραθώνος. Όμως, το κυριώτερο ήταν ότι με την στρατοπέδευσή τους απέκλειαν την μοναδική δίοδο, που θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν οι Πέρσες για να φθάσουν στην πόλη των Αθηνών.

Οι συγγραφείς είχαν, λοιπόν, καταλήξει στα βασικά σημεία της θεωρίας τους, αλλά όσο ρεαλιστική και εάν αυτή φαινόταν, πριν την δημοσίευσή της, θα έπρεπε να τεκμηριωθεί πλήρως, μέσα από την εξαντλητική εξέταση/μελέτη της βιβλιογραφίας για την μάχη. Η διαδικασία αυτή υπήρξε ιδιαίτερα επίπονη και χρονοβόρος, λόγω του τεράστιου αριθμού των σχετικών δημοσιεύσεων. Το γεγονός ότι είχαν ήδη διαμορφώσει τις κύριες παραμέτρους της θεωρίας τους για την μάχη τους βοήθησε να διαχειριστούν την εκτενή βιβλιογραφία, η οποία περιλαμβάνει περίπου 800 βιβλία, άρθρα και μελέτες,  από τα οποία τα 650 είναι ξενόγλωσσα. Μέσω της αναλύσεως και μελέτης αυτών των δημοσιεύσεων μπόρεσαν να τεκμηριώσουν πολλά άγνωστα στοιχεία της μάχης, κάτι που αποτυπώνεται στις περισσότερες από 2.000 υποσημειώσεις/παραπομπές του βιβλίου.
Ήταν μεγάλη η χαρά τους όταν ανακάλυπταν ότι κάποιες παραμέτροι της θεωρίας τους είχαν ήδη δημοσιευθεί από παλαιότερους μελετητές. Έτσι, η άποψις ότι οι Έλληνες παρατάχθηκαν πριν από την μάχη μπροστά στο πέρασμα της Μπρεξίζας, έχει καταγραφεί από ορισμένους ιστορικούς τον 19ου αι. και από αρχαιολόγους τον 20ό αι. Όμως, δεν περιορίσθηκαν απλά στην επισήμανση του χώρου του πεδίου της μάχης, αλλά τους απασχόλησε κυρίως ο τρόπος που αυτή διεξήχθη.
Η έρευνά τους απεκάλυψε ότι το ελληνικό σχέδιο μάχης που οδήγησε στην ήττα των Περσών, και ιδίως του πανίσχυρου ιππικού τους, που βέβαια πολέμησε στον Μαραθώνα, ήταν η χρήση από τους Έλληνες του Μικρού Έλους του Μαραθώνος, ως μιας μεγάλης παγίδος, προκειμένου να παρασυρθούν, να εγκλωβιστούν και να εξοντωθούν εν συνεχεία μέσα σ’ αυτήν, οι επίλεκτες δυνάμεις της περσικής αυτοκρατορίας. Για να το επιτύχει αυτό, ο Μιλτιάδης αραίωσε το κέντρο της αθηναϊκής παρατάξεως, προκειμένου να παρασυρθούν οι Πέρσες στο έλος που βρισκόταν πίσω από την ελληνική γραμμή. Αυτό το κατάφερε με την προσχεδιασμένη υποχώρηση των ανδρών, που είχαν τοποθετηθεί στο κέντρο. Εκτός από οπλίτες, το αθηναϊκό στράτευμα διέθετε και πολλούς ελαφρά οπλισμένους άνδρες (ακοντιστές, τοξότες, λιθοβόλους, κ.ά.), ακόμη και δούλους, που είχαν απελευθερωθεί. Όλοι αυτοί οι άνδρες επολέμησαν τους εισβολείς στον Μαραθώνα το 490 π.Χ. Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η συμβολή τους στην εξουδετέρωση των Περσών μέσα στο Μικρό Έλος. Στο βιβλίο αναδεικνύεται για πρώτη φορά ο ρόλος τους στην μάχη, καθώς εξόντωσαν τις επίλεκτες περσικές δυνάμεις, και ιδίως το εχθρικό ιππικό, μέσα σε μια καλά στημένη παγίδα στην Μπρεξίζα. Η εξέλιξις της μάχης αναπαρίσταται σε επτά σχέδια στο βιβλίο, με την ελληνική παράταξη επάνω σε σημερινό οδικό χάρτη του Μαραθώνος.

Τα νέα δεδομένα που αποκαλύπτονται, φωτίζουν άγνωστες λεπτομέρειες του σχεδίου μάχης που εκπόνησε ο Μιλτιάδης. Τα πιο σημαντικά απ’ αυτά είναι η ελληνική στρατοπέδευση πριν από την μάχη στο πιο στρατηγικό σημείο του Μαραθώνα, κάτι που οδήγησε στον αποκλεισμό των Περσών μέσα στην πεδιάδα του, και την επιλογή της Μπρεξίζας ως το πεδίο της μάχης. Τα περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά της περιοχής, δηλαδή ένα στενό πέρασμα όπου κυριαρχούσε ένα έλος, ευνοούσαν σαφώς τους Έλληνες, αφού εξουδετέρωναν τα πλεονεκτήματα του ισχυρότερου όπλου των Περσών, που ήταν το ιππικό τους. Με βάση το σχέδιο μάχης του Μιλτιάδη, οι επίλεκτες περσικές δυνάμεις πεζικού και ιππικού στο κέντρο της παρατάξεώς τους παρασύρθηκαν σε μια φυσική παγίδα, όπου εγκλωβίσθηκαν και εξουδετερώθηκαν από τους Έλληνες.

Τέλος, στο βιβλίο αποκαλύπτεται με ποιό τρόπο η νίκη των Αθηναίων στον Μαραθώνα δημιούργησε ραγδαίες πολιτικές εξελίξεις στην πόλη των Αθηνών αμέσως μετά το 490 π.Χ., καθώς επέφερε την ενδυνάμωση της πρώτης Δημοκρατίας στον κόσμο. Γνωρίζουμε ότι αμέσως μετά το 490 π.Χ., οι θήτες, δηλαδή οι Αθηναίοι πολίτες της κατώτερης, αλλά πολυπληθέστερης, κοινωνικής τάξεως, απέκτησαν σημαντική πολιτική δύναμη. Έτσι το πολίτευμα της πόλεως των Αθηνών έγινε πιο δημοκρατικό. Στο βιβλίο καταδεικνύεται ότι η εξέλιξις αυτή σχετίζεται άμεσα με το γεγονός ότι οι θήτες επολέμησαν στην μάχη του Μαραθώνος ως ελαφρά οπλισμένοι στρατιώτες, και μάλιστα είχαν αποφασιστικό ρόλο στην πιο κρίσιμη φάση της, όπου εξουδετερώθηκαν οι επίλεκτες περσικές δυνάμεις. Το πρώτο θύμα της πολιτικής αναβαθμίσεως των θητών, υπήρξε ο ίδιος ο Μιλτιάδης, έναν μόλις χρόνο μετά τον θρίαμβό του στον Μαραθώνα. Αν και ήταν ο ιθύνων νους της νίκης, που είχε ως αποτέλεσμα την ενίσχυση της Δημοκρατίας, ο Μιλτιάδης ήταν ταυτόχρονα και ο ηγέτης των Αθηναίων αριστοκρατών και ο κύριος πολιτικός αντίπαλος των θητών. Το 489 π.Χ. ο Δήμος (δηλαδή, οι θήτες) εδίκασε και καταδίκασε τον Μιλτιάδη με αφορμή την αποτυχημένη εκστρατεία του εναντίον της Πάρου. Επρόκειτο για την πρώτη περίπτωση στην αθηναϊκή δημοκρατία που ένας άρχοντας εδικάσθη από τον Δήμο!
Το 488 σελίδων βιβλίο (διαστάσεων 24x34 εκατ.) αποτελεί τομή στη διεθνή βιβλιογραφία.
Για περισσότερα: Κ. Λαγού και Φ. Καρυανού «ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΜΑΡΑΘΩΝΑ, Η ΑΝΑΤΡΟΠΗ», εκδ. «Μένανδρος», Αθήναι, 2015.