Η αυτοθυσία του Γεωργίου Τσολάκογλου έσωσε την Ελλάδα

Το άρθρο μου στον «Χρόνο» της 20ης-4-2012 που αφορά τον αντιστράτηγο Γιώργο Τσολάκογλου αναδημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Έθνος» των Αθηνών και σε γερμανικό περιοδικό της Κολονίας. Προκάλεσε σχόλια και αντίδραση. Αν θελήσει κάποιος να διαβάσει αυτό το άρθρο πρέπει να έχει διαβάσει το προηγούμενο για να σχηματίσει ολοκληρωμένη εικόνα.

Ευχαριστώ τον συμπολίτη μας Γιώργο Νεστωράκη και όλους εκείνους που μου έδωσαν το κουράγιο για να γράψω αυτό. Λυπάμαι για την αντίδραση του συμπολίτη μας, που τα έβαλε με την εφημερίδα που δημοσίευσε το άρθρο. Καταλαβαίνω την αντίδρασή του. Πριν από μια δεκαετία θα αντιδρούσα κατά τον ίδιο τρόπο. Μαθητής διδάχθηκα και έμαθα ότι «Τσολάκογλου» σημαίνει προδότης και δοσίλογος. Έζησα πενήντα χρόνια και γέρασα με την ιδέα αυτή, χωρίς να εμβαθύνω στην ουσία. Φυτεύθηκε και ρίζωσε η ιδέα αυτή στο μυαλό μου. Η πρώτη αμφιβολία μου γεννήθηκε όταν διάβασα την ιστορία του ελληνικού στρατού που είναι απόρρητη και την έχουν μόνο οι ανώτατοι αξιωματικοί του ελληνικού στρατού. Απόρησα μ’ αυτά που έμαθα. Πώς είναι δυνατόν, ένας αριστούχος της σχολής υπαξιωματικών που έλαβε μέρος σε όλους τους πολέμους και πήρε όλους τους βαθμούς επ? ανδραγαθία, που διοικούσε τους στρατιώτες σαν να ήταν πατέρας τους. Έδειξε ηρωϊσμό αλλά και λογική ψυχραιμία λύνοντας όλα τα προβλήματα με τον καλύτερο τρόπο, πράγμα που φανερώνει ανώτερη ευφυΐα, να χαρακτηρίζεται προδότης δοσίλογος και …ρίψασπις;

Μελέτησα τα γεγονότα της εποχής 1940-1950 με προσοχή. Η ιδέα που είχα ξεριζώθηκε. Έγραψα ένα άρθρο στον «Χρόνο» της 16ης-4-2002. Αντιμετώπισα μεγάλη αντίδραση. Διαπίστωσα όμως ότι κανένας απ? αυτούς δεν είχε γνώση των ιστορικών γεγονότων των ετών 1940-1941-1942-1943. Έβαλα σκοπό να μελετήσω με επιμονή και προσοχή το βιογραφικό και την προσωπικότητα του Γεωργίου Τσολάκογλου. Είχε τον σεβασμό και την εκτίμηση των στρατιωτών, υπαξιωματικών αλλά και της ηγεσίας. Είχε τιμημένο όνομα και ήταν περήφανος γι? αυτό. Ασφαλώς ήθελε να το διατηρήσει. Ήταν σοβαρός, ήρεμος και λογικός. Έξαφνα έκανε πράξεις που φαινομενικά δεν ταίριαζαν με τον προηγούμενο τρόπο ζωής, τη λαμπρή στρατιωτική καριέρα, το τιμημένο όνομα, το μέλλον του. Με τις πράξεις του έδειξε ότι αδιαφορούσε για όλα αυτά. Αυτή η αδιαφορία για την τιμή του ήταν ασυμβίβαστη με την προηγούμενη ζωή του. Έψαξα να βρω στη ζωή του κάποιο γεγονός που συνέβη το 1940-1941 και τον έκανε ν? αλλάξει νοοτροπία. Η ιταλική επίθεση και ο πόλεμος δεν στάθηκαν ικανά να τον καταβάλλουν. Αντίθετα ο πόλεμος τον έκανε πιο δραστήριο. Το Γ? Σώμα στρατού ονομάστηκε στρατιά Κορυτσάς. Ο σοφός σχεδιασμός και κατάληψη της Κορυτσάς με ελάχιστες απώλειες φανερώνει την αγάπη του για τους στρατιώτες και το έθνος. Δεν έβρισκα κάποια λογική εξήγηση. Ανάθεσα σε γραφείο ιδιωτικών ερευνών να ψάξει στην ιδιωτική ζωή του Γιώργου Τσολάκογλου. Η οικογενειακή του ζωή ήταν άψογη.

Από το οικογενειακό του περιβάλλον πήρα την πληροφορία ότι νοσηλεύθηκε στο στρατιωτικό νοσοκομείο Αθηνών το 1940 και αμέσως μετά στο γενικό κρατικό για μεγάλο διάστημα. Δεν έδωσα ιδιαίτερη σημασία. Όλοι οι άνθρωποι αρρωσταίνουν κάποτε. Δεν με προβλημάτισε η παραπομπή του από το ένα νοσοκομείο στο άλλο. Διέκοψα την έρευνα διότι έγινε διάγνωση ότι έπασχα από λέμφωμα N.H.L. Τα λεμφώματα ή λεμφολοκιώματα είναι μορφές καρκίνου αλλά στην αρχική φάση δεν φέρνουν πόνο. Έκανα επέμβαση τον Δεκέμβριο του 2002 στον Άγιο Λουκά Θεσσαλονίκης και μετά νοσηλεύθηκα στο Πανεπιστημιακό νοσοκομείο Αλεξανδρούπολης το 2003. Ευχαριστώ τους γιατρούς και το νοσηλευτικό προσωπικό της αιματολογικής κλινικής. Ιδιαίτερα τον γιατρό Μαργαρίτη που μου είπε: Ελπίζω ο Ύψιστος να μας ανταμείψει! Εννοούσε για την φροντίδα για τους ασθενείς. Ευχαριστώ το γραφείο ιδ. ερευνών κ. Ουζούνη που δέχθηκε να περικόψει την αμοιβή του, όταν έμαθε ότι ήμουν στο νοσοκομείο. Διάβασα κι έμαθα ότι η πάθηση αυτή έχει αργή εξέλιξη. Προοπτική επιβίωσης τέσσερα ως οκτώ χρόνια με πιθανή και δεκαετία με παρακολούθηση και ενδιάμεσες εξάρσεις και υφέσεις. Τον χρόνο που μου έμεινε να ζήσω αποφάσισα να τον αξιοποιήσω εντατικά. Δεν πήρα σύνταξη ενώ τη δικαιούμουν. Όποιος δεν έζησε τέτοια κατάσταση, δεν είναι δυνατόν να την μάθει από περιγραφή με λόγια. Η ζωή δεν έχει αξία όταν από ώρα σε ώρα είναι πιθανό να λάβει τέλος. 

Συλλογιζόμουν στο κρεβάτι του νοσοκομείου τον Γεώργιο Τσολάκογλου και ξαφνικά το μυαλό μου φωτίσθηκε. Σκέφθηκα την σχέση της νοσηλείας στα νοσοκομεία το 1940 και τον θάνατό του το 1948. Ερεύνησα κι έμαθα ότι νοσηλεύθηκε σε νοσοκομείο το 1946-1947 πάσχων από προχωρημένο στάδιο Χ.Λ.Λ. λεμφοκυτταρική λευχαιμία. Ο τύπος αυτός λευχαιμίας προσβάλλει τους ενήλικες κι έχει αργή εξέλιξη. Την εποχή εκείνη η πιθανή επιβίωση ήταν 5-8 χρόνια με όριο την δεκαετία. Στο αρχικό στάδιο δεν έχει πόνο. Ο πάσχων είναι ωχρός, έχει αίσθημα κόπωσης και είναι ψυχικά ασταθής. Όταν μάθουν την πάθησή τους μερικοί αφοσιώνονται στα θεία. Άλλοι γίνονται βλάσφημοι και ναρκωμανείς. Μερικοί κλείνονται στον εαυτό τους και κλαίνε τη μοίρα τους. Άλλοι δραστηριοποιούνται. Θέλουν στον χρόνο που τους μένει να προφθάσουν να κάνουν ό,τι θα έκαμναν σ? όλη τους τη ζωή. Γίνονται αλτρουϊστές. Έχουν ενσυναίσθηση για τους άλλους ανθρώπους. Η απάντηση στο ερώτημα για την αιτία της απόφασης του Γεωργίου Τσολάκογλου έγινε ξεκάθαρη. Τον Απρίλη του 1941 γνώριζε ότι η ζωή του ήταν μετρημένη, δεν είχε μέλλον. Άρχισα πάλι την έρευνα. Ανάθεσα στο γραφείο ερευνών να μου συγκεντρώσει όσες περισσότερες λεπτομέρειες από τα γεγονότα των ετών 1940-1941 για να αποκαταστήσω την σειρά των γεγονότων. Βαρύτητα στην αξιοπιστία έχουν τα επίσημα έγγραφα. Τηλεγραφήματα, διαταγές, αποφάσεις υπουργών και στρατηγών αλλά τις λεπτομέρειες θα τις έβρισκα σε απομνημονεύματα και ημερολόγια παλιών πολιτικών και αποστράτων. Το γραπτό αυτό δεν είναι ένα επιστημονικό άρθρο. Αυτό ίσως το κάνει ο ειδικός επιστήμονας. Ίσως όμως χρειάζεται να περάσουν άλλα εκατό ή διακόσια χρόνια. Δεν είμαι αλάθητος. Τα λάθη στο γραπτό είμαι πρόθυμος να τα διορθώσω εφ? όσον μου υποδειχθούν και πεισθώ για το λάθος. Στο προηγούμενο γραπτό μου έγραψα ότι ο Παναγιώτης Κανελόπουλος έγινε υπουργός των στρατιωτικών στην κατοχική κυβέρνηση Τσολάκογλου. Διορθώνω το λάθος. Υπουργός των στρατιωτικών πράγματι έγινε αλλά σε άλλη κυβέρνηση μετά την απελευθέρωση.

Στην κυβέρνηση Τσολάκογλου υπηρέτησε ως νομικός σύμβουλος αφανής και κρυφός. Θαύμαζε και αγαπούσε τον Γεώργιο Τσολάκογλου. Την 9-4-1941 αφού κάμφθηκε η αντίσταση των οχυρών οι Γερμανοί κατέλαβαν την Θεσσαλονίκη. Βρέθηκαν στα νώτα της μαχόμενης στρατιάς. Από βορρά ήταν έτοιμοι για την μεγάλη επίθεση με άρματα και αεροπορία, μονάδες S.S. Τα φοβερά στούκας κατάστρεφαν ό,τι έβλεπαν να κινείται. Προκάλεσαν μεγάλες απώλειες. Οι Ιταλοί έφεραν στην Αλβανία νέα στρατεύματα και ανέλαβαν επιθέσεις οι οποίες αποκρούσθηκαν με μεγάλες απώλειες. Ό,τι απόμεινε από τον νικηφόρο στρατό ήταν μέσα σε κλοιό χωρίς εφόδια και πολεμοφόδια.

Όταν ολοκληρώθηκε η επιστράτευση τον Νοέμβριο 1940 υπήρχαν 450.000 μάχιμοι με υψηλό ηθικό. Την 15-4-1941 είχαν απομείνει 220.000 σε άθλια κατάσταση και με πεσμένο ηθικό. Υπήρχαν 150.000 νεκροί, τραυματίες, κρυοπαγημένοι, ανάπηροι, 80.000 αγνοούμενοι μεταξύ των οποίων και λιποτάκτες. Κανείς στρατηγός δεν έχει δικαίωμα να διατάξει να εξοντωθούν όλοι οι εικοσάχρονοι στρατιώτες του. Πόσο μάλλον ο Γ. Τσολάκογλου. Την 15-4-1941 οι στρατηγοί της μαχόμενης στρατιάς Ιωάννης Πιτσίκας γενικός αρχηγός, Παναγιώτης Δεμέστιχας επιτελάρχης Α? σώματος Σ., Γεώργιος Μπάκος Β? Σ.Σ., Γεώργιος Τσολάκογλου Γ? Σ.Σ. συσκέφθηκαν και κατέληξαν στην απόφαση να διαπραγματευθούν με τους Γερμανούς ώστε να πετύχουν συνθηκολόγηση υπό όρους. Ήταν Μεγάλη Τρίτη. Τηλεγράφησαν και ζήτησαν την έγκριση του αρχηγείου και αφού δεν την πήραν απευθύνθηκαν στον πρωθυπουργό. Με την «αυτοκτονία» του Κορυζή χάθηκε η δυνατότητα να έχουν μια διαταγή συνθηκολόγησης. Αντίθετα η διαταγή του στρατηγείου και του ανωτάτου άρχοντος ήταν: Να συνεχισθεί ο πόλεμος μέχρις εσχάτων και μέχρι του τελευταίου στρατιώτη. Αυτό θα είχε συνέπεια την σφαγή των μισών τουλάχιστον στρατιωτών και την αιχμαλωσία των υπολοίπων με αβέβαιο και άδοξο τέλος στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Την 19-4-1941 οι στρατηγοί κατάλαβαν από τις ετοιμασίες των Γερμανών και από την άφιξη νέων μονάδων αρμάτων ότι επίκειται επίθεση μεγάλων δυνάμεων S.S. Πήραν την απόφαση να κάνουν την άλλη μέρα πρόταση συνθηκολόγησης στους Γερμανούς και οι τέσσερις μαζί.

Νόμιζαν ότι επειδή ήταν οι τέσσερις μαζί αυτό θα ελάφρυνε την θέση τους. Ο νομομαθείς δεκανέας Παναγιώτης Κανελόπουλος που τον είχε μαζί του ο Γ. Τσολάκογλου τους πληροφόρησε ότι η πράξη τους αυτή, αντίθετη στην διαταγή του στρατηγείου και του βασιλιά, χαρακτηρίζεται εσχάτη προδοσία εν ανοικτώ πεδίω εν καιρώ πολέμου. Το έκτακτο στρατοδικείο θα τους καταδικάσει όλους σε θάνατο και η ποινή θα εκτελεσθεί την άλλη μέρα το πρωΐ. Αν δεν τους καταδικάσει σε θάνατο το στρατοδικείο, πράγμα που είναι απίθανο, θα υποστούν απόταξη και φυλάκιση. Η πολιτική καριέρα αποκλείεται οριστικά. Έμειναν σκεφτικοί ώρα πολλή. 

Ο Γεώργιος Τσολάκογλου πήρε την απόφαση του και είπε: 

-Την ευθύνη της συνθηκολόγησης θα την αναλάβω μόνος μου. Εσείς φροντίστε τα νιάτα μας, το έθνος. «Το γκρέμισμα να μη γίνει από τα θεμέλια ώστε τα παιδιά μας να ξαναχτίσουν την Ελλάδα» εμένα μη με υπολογίζετε διαχωρίζω την θέση μου, τελείωσα! Ο Δεκανέας του είπε ότι μ? αυτό που κάνει κινδυνεύει η ζωή του και καταδικάζεται σε ατίμωση, το μέλλον του αβέβαιο.

-Και ποιος νοιάζεται; ?απάντησε. 

Στο δικαστήριο η κατηγορία ήταν μεταξύ των άλλων ότι ανέτρεψε τον Ι. Πιτσίκα πραξικοπηματικά δηλαδή με τη βία. Αυτό είναι ένα οφθαλμοφανές ψέμα. Ο Τσολάκογλου δεν το αμφισβήτησε και ο Πιτσίκας απαλλάχθηκε. Ο Τσολάκογλου είχε μαζί του μόνο τον δεκανέα και οι δύο ήταν πράοι και ήρεμοι, ήσαν και άοπλοι.

Ο Ι. Πιτσίκας είχε στη διάθεσή του την φρουρά της διοίκησης. Τους εσατζήδες και τους αλφαμίτες. Με μια διαταγή του Πιτσίκα θα τον πήγαιναν τον Τσολάκογλου σηκωτό στο πειθαρχείο. Την προσφορά του Τσολάκογλου την δέχθηκαν οι άλλοι στρατηγοί με απορία αλλά και ανακούφιση. Το δήθεν πραξικόπημα ήταν σκηνοθετημένο. Αμέσως μετά ο Ι. Πιτσίκας είπε ότι πρέπει να φύγει για να μη παρευρίσκεται την άλλη μέρα στις διαπραγματεύσεις. Ο Τσολάκογλου διέταξε τον δεκανέα Παναγιώτη Κανελοπουλο να φύγει κι αυτός. Επειδή το πρωτόκολλο συνθηκολόγησης το είχε συντάξει αυτός, κατ? εντολή του Ι. Πιτσίκα, αν παρευρίσκετο στις διαπραγματεύσεις θα θεωρείτο ένοχος. Ταξίδεψαν οι δυό τους νύχτα με το αυτοκίνητο του Πιτσίκα. Πήγαν στην Αθήνα. Τη μέρα ήταν αδύνατο να ταξιδέψουν. Τα στούκας κατάστρεφαν ό,τι κινείτο. Μετά την απελευθέρωση ο Ι. Πιτσίκας έγινε δήμαρχος Αθηνών και μετά υπουργός. Αν το όνομά του είχε αναμειχθεί στην συνθηκολόγηση, πράγμα που σχεδίαζε ο ίδιος, δεν θα είχε γίνει δεκτός ούτε στην υπηρεσία καθαριότητας του Δήμου Αθηνών. Ο Π. Κανελόπουλος μετά την απελευθέρωση έγινε υπουργός στρατιωτικών και μετά από δεκανέας πρωθυπουργός δύο φορές. Αυτά έγιναν χάρις στην αυτοθυσία του Γεωργίου Τσολάκογλου. Ανέλαβε ο ίδιος να φέρει μόνος του τον σταυρό του μαρτυρίου. Το γεγονός είναι ότι η συνθηκολόγηση έγινε με την συναίνεση των τριών άλλων στρατηγών και με την ευλογία του μητροπολίτη Ιωαννίνων Σπυρίδωνος και η συνθηκολόγηση έγινε με τον βασικό όρο να μη συλληφθούν αιχμάλωτοι οι στρατιώτες αλλά να αφοπλισθούν και να αφεθούν ελεύθεροι να επιστρέψουν στα σπίτια τους ως ελεύθεροι πολίτες. Κάθε άλλη εκδοχή είναι ψέμα αισχρότατο. 

Αυτός που αποκαλεί ρίψασπι τον Γ. Τσολάκογλου ας εξετάσει μήπως ο παππούς του ήταν στρατιώτης του Τσολάκογλου και ζει σήμερα όπως και πολλοί άλλοι χάρις στην αυτοθυσία του ριψάσπιδος Τσολάκογλου.

Την 21-4-1941 στο αρχηγείο της μαχόμενης στρατιάς έφθασε τηλεγράφημα που τα εξηγεί όλα:

-«Προς τον στρατηγόν Ι. Πιτσίκαν.

Πληροφορήθημεν ότι αντιστράτηγος Γεώργιος Τσολάκογλου ανέλαβεν πρωτοβουλίαν συνθηκολόγησης. Δέον να κατανοηθεί παρά πάντων ότι υφιστάμενα συμφέροντα πατρίδος απαγορεύουσι τούτο. Επικαλούμαι πατριωτισμόν πάντων. Αντικαταστήσατε αμέσως Τσολάκογλου. Υποστράτηγος Χέϊγουντ αρχηγός της Εν Ελλάδι βρετανικής αποστολής». 

Ποιάν πατρίδα εννοούσε άραγε; Μήπως στην Αγγλία; Την αγάπη τους για την Ελλάδα την έδειξαν οι Άγγλοι στην Κύπρο ονομάζεται Χάρτιγκ. Δέχεται ο Τσολάκογλου να αντικατασταθεί και τηλεγραφεί: Όστις νομίζει ότι δύναται?

Την 20η Απριλίου 1941 στο Βοτονόσι Μετσόβου ο Γ. Τσολάκογλου επέτυχε μπλοφάροντας και απειλώντας τους Γερμανούς να επιβάλλει τους όρους που ήθελε στην συνθηκολόγηση. Είναι ψεύτης όποιος ισχυρίζεται ότι παρέδωσε τον στρατό ΑΝΕΥ ΟΡΩΝ. Είναι αισχρός συκοφάντης νεκρού. 

Τον Απρίλη του 1941 γνώριζε ο Γεώργιος Τσολάκογλου την πάθησή του και ότι η ζωή του ήταν μετρημένη. Το 1946 η κατάστασή του επιδεινώθηκε. Νοσηλεύθηκε σε νοσοκομείο όλο το έτος 1947 και πέθανε στις 3 Φεβρουαρίου 1948. Το περίμενε αυτό και πέθανε ήσυχος πιστεύοντας ότι η ιστορία θα τον δικαιώσει. Η κυβέρνηση κι ο βασιλιάς εγκατέλειψαν τον λαό και πήγαν «να συνεχίσουν τον αγώνα!». Με την στήριξη του πολιτικού κόσμου έγινε η κατοχική κυβέρνηση Τσολάκογλου που χαιρετίσθηκε από λίγους «εθνικής ανάγκης» και από πολλούς «προδοτική».

Η πρώτη φροντίδα της κυβερνήσεως συνεργασίας ήταν να οργανώσει γέφυρα διαφυγής εθελοντών για Κρήτη και Σμύρνη κι από εκεί στην Αίγυπτο. Η πρώτη αποστολή περιλάμβανε τους ευέλπιδες. Μερικοί ήταν μαθητές του Γ. Τσολάκογλου και άλλοι ήταν στο Γ? Σώμα ανθυπολοχαγοί, ακόμη και οι πρωτοετείς. Ένας που τραυματίσθηκε στο Ρίμινι δήλωσε όνομα Τσολάκογλου. Το θεωρούσε τιμή του να φέρει αυτό το όνομα. Άλλοι αλλάζουν τ? όνομά τους σε Βενιζέλος, Δαβάκης κ.ά. Την κυβέρνηση «συνεργασίας» έκανε υπό τον όρο να μείνει ακέραια όλη η Ελλάδα. Όταν τον Δεκέμβριο του 1942 οι Γερμανοί παρέβησαν αυτόν τον όρο και παραχώρησαν την Ανατολική Μακεδονία και την Θράκη στους Βουλγάρους, υπέβαλε την παραίτησή του. 

Μεταξύ των δικαστών που είχαν εντολή να καταδικάσουν σε θάνατο τους δοσίλογους υπήρξε ένας που αρνήθηκε να υπογράψει. Πρότεινε να ερευνήσουν τις συνθήκες υπό τις οποίες έγινε η συνθηκολόγηση και η συνεργασία της κυβέρνησης με τους κατακτητάς. Ποιος ωφελήθηκε από την «συνεργασία»; Μεταξύ των κατηγορουμένων ήταν και ο ήρως της Β. Ηπείρου Παναγιώτης Μπαλής, συνταγματάρχης. Είναι στην φωτογραφία του τρίτου πρωτοκόλλου όρθιος πίσω από τον καθισμένο Τσολάκογλου. Είναιι περίλυπος με δάκρυα στα μάτια. Για ποιον θρηνεί άραγε, μήπως για τον φίλο του. Είναι ίσως ο μόνος που γνώριζε την αρρώστια του Τσολάκογλου. Ο δικαστής που αρνήθηκε είπε στο συμβούλιο: «Προκειμένου να καταδικάσουμε αυτούς σε θάνατο ας βγάλουμε τα περίστροφά μας και ας αυτοκτονήσουμε όλοι εδώ επί τόπου, διότι η ιστορία που θα μας κρίνει είναι αδέκαστος». Ο δικαστής Γ.Π. τα αφηγήθηκε αργότερα διότι δεν γράφηκαν στα πρακτικά όλα αυτά. Η απόφαση του δικαστηρίου δεν ήταν ομόφωνη και το συμβούλιο χαρίτων μετέτρεψε την ποινή σε ισόβια κάθειρξη.

Την 28η Οκτωβρίου 1940 ο Γεώργιος Τσολάκογλου γνώριζε την πάθησή του. Θα μπορούσε αν ήθελε να βρίσκεται σε αποστρατεία. Να πάρει τη σύνταξη και να κάθεται στο σπίτι του.

Μας διαβεβαιώνει πολιτικάντης ότι η σημερινή κατάσταση της μίζας και της ρεμούλας υπήρχε πάντα. Αφού και ο κατοχικός πρωθυπουργός Γ. Τσολάκογλου πούλησε την Ελλάδα στους Γερμανούς και ασφαλώς πήρε μίζα. Όμως ο Γ. Τσολάκογλου νοσηλεύθηκε τα έτη 1946 – 1947 στο νοσηλευτικό ΙΣ ΜΤΣ ως άπορος, του είχε αφαιρεθεί η σύνταξη. Πάσχων από το χρόνιο νόσημα Χ.Λ.Λ. πέθανε την 3η-2-1948 πάμφτωχος.

Ας έχουν υπόψη τους ο φίλος Κώστας Δ. και ο συνταξιούχος δικηγόρος Μ. όπως και άλλοι ότι:  Τα άρθρα αυτά τα οφείλω στον αλησμόνητο αγαπημένο πεθερό μου Βασίλη Α. Τσιάρα που πολέμισε στη Β. Ήπειρο υπολοχαγός πυροβολικού παρατηρητής και στους συναδέλφους του του 29ου Συντάγματος Π. (Πόγραδετς). Στάθηκε δυνατόν να επιστρέψουν αυτοί ως ελεύθεροι πολίτες στις οικογένειές τους χάρη στον όρο που έθεσε στη συνθηκολόγηση ο Γ. Τσολάκογλου. Περπατούσαν 13 μέρες ανάμεσα σε βουνά και ρέματα από 21-4-1941 έως 8-5-1941. 

Σημείωση: Ο παρατηρητής πυροβολικού βρίσκεται στην πρώτη γραμμή σε οπτική επαφή με τον εχθρό και κατευθύνει με τον ασύρματο την βολή των πυροβόλων.