Χρονοτοπία 30.10.2012

Η Σαλαμίνα είναι το νησί της ιστορικότερης ναυμαχίας των αρχαίων χρόνων. Στα στενά της Σαλαμίνας έγινε μια από τις ιστορικότερες ναυμαχίες όλων των εποχών, που πήρε τ' όνομα του νησιού: Η ναυμαχία της Σαλαμίνας. Στις 29 Σεπτεμβρίου 480 π.Χ. οι Έλληνες με ναύαρχο τον Αθηναίο Θεμιστοκλή, καταναυμαχούν με τον περσικό στόλο και αναγκάζουν τον Πέρση βασιλιά Ξέρξη να εγκαταλείψει τις φιλοδοξίες του στην Ελλάδα και την Ευρώπη. Ο τελικός επίλογος γράφηκε ένα χρόνο αργότερα, στις Πλαταιαίς. Η μνήμη της Σαλαμίνας έγινε και όρκος: «Μα τους εν Σαλαμίνι ναυμαχήσαντας».

Το νησί αυτό του Σαρωνικού κόλπου βρίσκεται τον κόλπο της Ελευσίνος, αφήνοντας μικρά μόνο περάσματα ανάμεσα στην Μεγαρίδα, το Πέραμα και τον Πειραιά.

Η Σαλαμίς πήρε το όνομά της από την ομώνυμη νύμφη, θυγατέρα του Ασωπού, η οποία έσμιξε με τον Ποσειδώνα και απόκτησε τον Κυχρέα, τον πρώτο βασιλέα της νήσου. Η Σαλαμίς εκυριάρχησε στην νήσο, αφού σκότωσε τον βασιλιά της, Όφι, φημισμένο για την ωμότητά του.

Από τον Κυχρέα η νήσος εκαλείτο και Κυχρεία ή Κύχρεια. Αναφέρεται και ως Πιτυάς ή Πιτυούσα (δηλ. πευκόφυτος) και Σκιράς. Και Σαισαρία από την Σαίσαρα, την θυγατέρα του βασιλιά της Ελευσίνος, Κελεού, όταν η Σαλαμίς ήταν εξάρτημα της Ελευσίνος. Στα αρχαία χρόνια ονομαζόταν και Κόλουρις ή Κούλουρος, από την δεσπόζουσα πόλη της, κι έτσι επικράτησε ως Κούλουρη στα μεσαιωνικά και νεώτερα χρόνια.

Μυθολογία

Από το νησί κατάγονταν τρία σπουδαία τέκνα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας:

Ο βασιλιάς της νήσου, Κυχρέας, αποκτά μια κόρη, την Γλαύκη. Αυτή σμίγει με τον Ακταίο και αποκτά τον Τελεμώνα. Κατ' άλλη όμως παράδοση, ο Τελαμών ήταν γιος του βασιλιά της Αίγινας, Αιακού, και της Ενδηίδας, αδελφός του Πηλέα και του Φώκου. Τα δυο αδέλφια ζήλευαν τον Φώκο και έριξαν κλήρο ποιος θα τον σκοτώσει. Ο κλήρος έπεσε στον Τελαμώνα και μια φορά, καθώς γυμναζόταν, του έριξε τον δίσκο στο κεφάλι και τον σκότωσε! Αποκαλύφθηκε όμως ο φόνος και τα δυο αδέλφια εξορίσθηκαν από την Αίγινα. Ο Τελαμών πήγε στην Σαλαμίνα και ο Πηλεύς στο Πήλιο. Ο Τελαμών ζήτησε να επιστρέψει στην Αίγινα και να πει ότι δεν δολοφόνησε τον Φώκο, αλλά ο Αιακός δεν του επέτρεψε να αποβιβασθεί, λέγοντάς του να κάνει ανάχωμα στην θάλασσα και να του μιλήσει από εκεί! Τότε, ο Τελαμών έφτιαξε πράγματι έναν μώλο, τον Κρυπτό, και απολογήθηκε απ' αυτόν, χωρίς να πατήσει την γη της Αίγινας! Παρ' όλ' αυτά, οι δικαιολογίες του δεν έπεισαν τον Αιακό, και ο Τελεμών κατέφυγε οριστικά στην Σαλαμίνα, όπου βασίλευε ο συγγενής του, Κυχρέας, που ήταν άκληρος. Νυμφεύθηκε την Γλαύκη και όταν πέθανε αυτή, νυμφεύθηκε την Περίβοια (του Αλκαθόου). Ο Ηρακλής δεήθηκε για ν' αποκτήσει ο Τελαμών αρσενικό παιδί και τότε φάνηκε στον ουρανό ένας αιετός (αετός). Γι' αυτό όταν γεννήθηκε το αγόρι, το ονόμασαν Αίαντα. Ο Ηρακλής σκέπασε με την μαγική λεοντή του το παιδί και το έκανε άτρωτο, εκτός από ένα σημείο, κάτω από την μασχάλη ή τον αυχένα, που έμενε να είναι το μόνο τρωτό του σημείο. Ο Τελαμών νίκησε στα Πύθια, έλαβε μέρος στην Αργοναυτική εκστρατεία (όταν ίδρυσε την πόλη Τελαμώνα - νυν Τελαμόνε - στην Ετρουρία/Τυρρηνία, στο Τυρρηνικό πέλαγος), στο κυνήγι του Καλυδωνίου κάπρου, πολέμησε τις Αμαζόνες με τον Ηρακλή, εξεστράτευσε με τον Ηρακλή εναντίον της Τροίας του Λαομέδοντα. Σ' αυτήν την εκπόρθηση δεν μπήκε πρώτος στην Τροία ο Ηρακλής, αλλά ο Τελαμών, κάτι που στεναχώρησε βαθύτατα τον ημίθεο. Αλλά ο Τελαμών ίδρυσε στην Τροία τον βωμό του Ηρακλή Αλεξίκακου και καταλάγιασε ο θυμός του. Έτσι, μετά την εκπόρθηση της Τροίας, ο Ηρακλής του χάρισε την Θεάνειρα Ησιόνη, την αδελφή του Πριάμου. Μαζί απέκτησαν τον Τεύκρο, και τον Τράμβηλο, που τον γέννησε η Ησιόνη στην Μίλητο.

Αλλά ο μέγας Σαλαμίνιος θεωρείται ο γίγαντας Αίας! Ένας από τους μνηστήρες της Ωραίας Ελένης. Γιος του Τελαμώνα και της Μελίβοιας/Περίβοιας. Τον θαύμαζαν για το πελώριο σώμα του και την γενναία ψυχή του. Ήταν, μετά τον Αχιλλέα, ο πιο ανδρειωμένος πολεμιστής! Μονομάχησε με τον Έκτορα. Αυτός μαζί με τον Οδυσσέα άρπαξαν από τα χέρια των Τρώων το άψυχο σώμα του Αχιλλέα! Είχε πολύ αναπτυγμένο το αίσθημα του δικαίου, γι' αυτό πολλές φορές κατηγορούσε και τους θεούς, όταν έκρινε πως ήταν άδικοι! Όταν η Θέτις αποφάσισε να προσφέρει την πανοπλία του νεκρού γιου της, Αχιλλέα, στον πιο ανδρείο, δυο ήσαν οι υποψήφιοι: Ο Οδυσσέας και ο Αίας. Τελικά δόθηκε στον Οδυσσέα. 

Ο Αίας αισθάνθημε αδικημένος και ταπεινωμένος και αποφάσισε να εκδικηθεί τους αρχηγούς των Αχαιών. Μπροστά σ' αυτό τον ενδεχόμενο, η Αθηνά του σαλεύει το μυαλό και ο Αίας μπαίνει μέσα σε ένα κοπάδι προβάτων και βοδιών, τα οποία σφάζει. Το πρωί όταν συνήλθε και κατάλαβε τι έκανε, θέλησε να αυτοκτονήσει, αλλά ήταν άτρωτος και δεν ήξερε πώς. Τότε ένας δαίμονας του έδειξε το τρωτό του σημείο: Έβαλε το ξίφος κάτω από την μασχάλη του και αυτοκτόνησε - ή κατ' άλλη εκδοχή τον εφόνευσε ο Πάρις. Ο Αγαμέμνων διέταξε να μην τον θάψουν, ως προδότη. Ο τάφος του ήταν στο Ροίτειο της Τροίας. Ακόμη και στον Κάτω Κόσμο κράτησε τον χαρακτήρα του και όταν συνάντησε τον Οδυσσέα, αρνήθηκε να του μιλήσει! Νυμφεύθηκε την Τέκμησσα (πριγκήπισσα της Φρυγίας) από την οποία απέκτησε τον Ευρυσάκη. Ο Ευρυσάκης και ο Φίλαιος παρέδωσαν την Σαλαμίνα στους Αθηναίους και έγιναν Αθηναίοι. Εκ του Σαλαμίνιου Φίλαιου έλαβε το όνομά του, ο εν Αττική δήμος Φιλαΐδαι. Το όνομά του έμεινα συνώνυμο της δύναμης, και ακόμη και σήμερα σ' όλον τον κόσμο, όταν θέλουν να χαρακτηρίσουν κάτι δυνατό, το λένε «Αίας» (Ajax).

Ο άλλος περίφημος γιος του Τελαμώνα ήταν ο Τεύκρος. Κι αυτός μνηστήρας της Ωραίας Ελένης. Ανδρείος και άριστος τοξότης. Στους αγώνες για τον θάνατο του Αχιλλέα, νίκησε στην τοξοβολία! Ήταν μεταξύ αυτών που κρύφτηκαν μέσα στον Δούρειο Ίππο. Μετά τον θάνατο του αδελφού του, ανέλαβε να φέρει πίσω στην Σαλαμίνα τον ανηψιό του και γιο του Αίαντα, Ευρυσάκη, και την σύζυγό του Αίαντα, Τέκμησσα, αλλά ο πατέρας του τον εκδίωξε από την Σαλαμίνα. Μάλιστα πήρε τον εγγονό του και δεν επέτρεψε καν στον γιο του ν' αποβιβασθεί στο νησί! Επειδή εγύρισε από τον εμφύλιο των Ελλήνων πόλεμο της Τροίας χωρίς τον αδελφό του, Αίαντα, και χωρίς να εκδικηθεί τον θάνατό του. Έτσι ο Τεύκρος κατέληξε στην Κύπρο, όπου ίδρυσε πόλη με το όνομα της πατρίδας του, Σαλαμίνα. Εκεί νυμφεύθηκε την Εύη, του Κύπρου, και απέκτησε την Αστερία. Στην Σαλαμίνα Κύπρου βρισκόταν και ο τάφος του. Τον άλλον του γιο, τον ονόμασε Αίαντα, προς χάριν του αδελφού του, και αυτός ίδρυσε την πόλη Όλβη της Κιλικίας, πόλη με περίφημο ναό του Διός, που οι ιερείς ονομάζονταν είτε «τεύκρος», είτε «αίας».

Απόγονοι του Τελαμώνα ήταν και ο Μιλτιάδης και ο Κίμων!

Στην μεγαλύτερη από τις δυο νησίδες Φαρμακούσες (νυν Κυράδες, νησίδες μεταξύ Αττικής και Σαλαμίνος), ήταν ο τάφος της μάγισσας Κίρκης.

Από την Σαλαμίνα καταγόταν η Ευνείκα, η φίλη της ποιήτριας Σαπφούς (7ο αι. π.Χ.)! Αποδεικνύοντας έτσι την πανάρχαια σχέση των Σαλαμινίων με την ποίηση!

Από αυτήν την ποιητική σειρά της Σαλαμίνος, ξεπήδησε και ο περίφημος τραγικός ποιητής, Ευριπίδης ο Μνησάρχου. Γεννηθείς στο νησί το 479 π.Χ. που ήταν επίσης και σπουδαίος ζωγράφος. Και ο υιός του αδελφού αυτού, επίσης Ευριπίδης και επίσης τραγικός, που έγραψε «Ομηρική έκδοση», που άλλη όμοια δεν υπήρχε!

Σαλαμίνιος και ο Ερμόδωρος, που οικοδόμήσε ναό του Άρεως στην Ρώμη, και άλλα κτήρια (στα τέλη του 2ου  αι. π.Χ.)!

Και ο ήρωας Περίφημος.

Αξιοθέατα

Στην πόλη της Σαλαμίνος υπάρχουν μυκηναϊκοί τάφοι και μυκηναϊκή νεκρόπολη.

Τα Αμπελάκια είναι η αρχαιότερη κατοικημένη περιοχή του νησιού. Διακρίνονται τα ερείπια του αρχαίου λιμένα της νήσου και το ιερό της Λιμενοσκόπου Αρτέμιδος. Ο αρχαίος εμπορικός και πολεμικός λιμήν των Αθηνών!

Στην τοποθεσία, στο Αιάντειο, που οι εντόπιοι λένε απλώς Κολόνες, σώζονται ερείπια της αρχαίας πόλεως. Μια μυκηναϊκή πόλη (έκτασης 50 περίπου στρ.!), και το ανάκτορο, η έδρα των Αιακιδών. Το ανάκτορο, ένα διπλό μέγαρο, σε 4 επίπεδα με 33 δωμάτια! Πύλες, διάδρομοι, κατώφλια, κοιτώνες, κτιστά κρεβάτια, φυλάκια. Και μία αρχαία βιοτεχνική μονάδα (του 13ου με αρχές του 12ου αι. π.Χ.) με 32 χώρους, εργαστήρια και αποθήκες!

Σώζεται η ακρόπολις της αρχαίας πόλεως Κόλουρις, και τμήμα του τείχους της πόλεως (του 4ου π.Χ. αι.).

Στην Κυνόσουρα συγκεντρώθηκε ο ελληνικός στόλος στις 29 Σεπτεμβρίου 480 π.Χ. να αντιμετωπίσει τον περσικό και να διεξαχαχθεί μια από τις ιστορικότερες ναυμαχίες όλων των εποχών, που διδάσκεται σε όλες τις στρατιωτικές σχολές του κόσμου! Μεταξύ της Τροπαίας άκρας (Κυνός Σήμα) και την ακτή των Σεληνίων, Σεληνίαι, ευρίσκεται ο Τύμβος των Σαλαμινομάχων. Οι εντόπιοι ισχυρίζονται πως στον μικρό αυτό λοφίσκο οι αρχαίοι Σαλαμινείς έθαψαν τους νεκρούς ήρωες ναυμάχους της Σαλαμίνος. Υπάρχει πολυάνδριον (τάφος). Και ο ναός του Τροπαίου Διός.

Βορειότερα απ' τα Παλούκια ήταν το Σκιράδιον ιερόν, το ιερόν της Σκιράδος Αθηνάς. Τον ναό έκτισε ο ήρωας Σκίρος, ίσως ο ομώνυμος μάντης εκ Δωδώνης, ο οποίος εφονεύθη στην Αττική, στον πόλεμο κατά των Ελευσινίων του Ερεχθέως. Μπροστά στον όρμο, η νησίδα Άγιος Γεώργιος, όπου το παλαιό Λοιμοκαθαρτήριον-Λαζαρέτο. Ενώνεται με την Σαλαμίνα με δρόμο. Εδώ μεταφέρθηκε (από το νησί του Πόρου) ο πρώτος Ναύσταθμος της σύγχρονης Ελλάδος και λειτούργησε κατά τα έτη 1878-1881.

Έναντι της μονής, στην παραλία της Φανερωμένης, κείται το σπίτι του Αγγέλου Σικελιανού. Εδώ έζησε ο μεγάλος ποιητής (1931-1951), γράφοντας μεγάλο μέρος του έργου του. Μάλιστα αγαπούσε να γράφει μέσα στο δεσποτικό της Μονής, όπου του το επέτρεπε ο ηγούμενος. Το σπίτι έχει κριθεί διατηρητέο μνημείο από το 1996.

Ιδιαίτερα ευρήματα

Τα πρώτα υπομυκηναϊκά αγγεία που ανακαλύφτηκαν προέρχονται από την Σαλαμίνα!

Στο Καματερό Σαλαμίνας ανακαλύφθηκε - για πρώτη φορά - ότι μέσα σε μία χάλκινη κάλπη του 5ου αι. π.Χ. υπήρχαν λεπτά πολυτελή υφάσματα (ένα μάλλινο και ένα λινό), τα οποία χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι για να τυλίξουν με επιμέλεια την τέφρα των νεκρών τους! Τμήμα αρχαίου υφάσματος στην Σαλαμίνα έχει βρεθεί και στο μυκηναϊκό νεκροταφείο της Αγ. Κυριακής: Ύφασμα λεπτό με μονόκλωνες κλωστές και απλή ύφανση με δύο χάντρες ραμμένες, μία από υαλόμαζα και μία από στεατίτη! Και σε χάλκινο κάτοπτρο - δηλ. καθρέπτη (που βρέθηκε στα Αμπελάκια), του 5ου αι. π.Χ. Οι Σαλαμίνιοι είναι γνωστό από την Ιστορία ότι είχαν αρχαιοτάτη άριστη σχέση με την υφαντική τέχνη. Τον μέγα Ευριπίδη τον έλεγαν και «ρακιοσυρραπτάδη», επειδή συνέρραπτε μικρά ράκη, ενέδυε με μικρά ράκη, ήρωες δραμάτων. Άλλωστε αναφέρεται και ο Ακεσάς, ένας ένδοξος υφάντης εκ Σαλαμίνος (Κύπρου)!

Στην μυκηναϊκή ακρόπολη του Αιαντείου, βρέθηκε μια χάλκινη φολίδα (έλασμα 8,5 εκατ.) από φολιδωτή πανοπλία ανατολικής προελεύσεως. Η μοναδικότητα της φολίδας αυτής έγκειται στο ότι είναι η πρώτη και η μόνη που έχει ευρεθεί σ' ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή, με αιγυπτιακή βασιλική δέλτο - δηλ. σφραγίδα - του φαραώ Ραμσή του Β΄ (της 19ης δυναστείας)! Αυτή έχει και ιερογλυφική γραφή, που γράφει «Ραμσής, ο αγαπημένος του θεού» (δηλ. του Άμμωνα)! Αυτό αποδεικνύει τις σπουδαίες εμπορικές σχέσεις των Σαλαμινίων με τον τότε μεγάλο ηγέτη!

Εκκλησίες

Μια χριστιανική περιήγηση στην νήσο, θα μας έφερνε πρώτα στην ΙΜ Παναγιάς Φανερωμένης. Είναι βασιλική πεντάτρουλλη και αγιογραφήθηκε με νωπογραφίες της κρητο-αθωνικής σχολής, με 3.500 μορφές, το 1735, από τον Αργίτη αγιογράφο Γεώργιο Μάρκο. Διαφυλάσσει ανεκτίμητα κειμήλια, όπως το ξίφος του Καραϊσκάκη! Εδώ ευρίσκεται επίσης και ο τάφος του Γκούρα. 

Μετά στην ΙΜ Αγ. Νικολάου Λεμονιών (του 17ου αι.), στην ΙΜ Υπαπαντής, στην ΙΜ Αγ. Νεκταρίου και στην Παναγιά Ιμβριώτισσα. Στον ναό του Αγ. Δημητρίου, στην πόλη της Σαλαμίνας, ευρίσκεται ο τάφος του ήρωα του 1821, Γεωργίου Καραϊσκάκη! Ο ναός είναι γεμάτος με αγιογραφίες του Πολυχρόνη Λεμπέση. Και στον ναό του Αγίου Μηνά, επίσης με αγιογραφίες του Πολ. Λεμπέση, αλλά κυρίως για τον γλυπτό άμβωνα, έργο του γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά!

Σπήλαια

Στα Περιστέρια υπάρχει μυκηναϊκός τάφος, ιερό του Διονύσου (ελληνιστικής εποχής), αλλά και το περίφημο Σπήλαιο του Ευριπίδη. Σ' αυτό ευρέθη μεταξύ άλλων μελαμβαφές αγγείο σκύφος (είδος ποτηριού) με το όνομα Ευριπίδης, που δηλώνει πως μάλλον ήταν το σπήλαιο-ησυχαστήριο, όπου αποσυρόταν ο μεγάλος Σαλαμίνιος τραγικός για να γράψει. Μάλλον εδώ έγραψε τον «Ιππόλυτο», με το οποίο κέρδισε το α΄ βραβείο στους δραματικούς αγώνες του 428 π.Χ.

Στον περίβολο της μονής Λεμονιών υπάρχει μια καταπακτή. Οι εντόπιοι λένε πως βγάζει υπογείως στην παραλία Κανάκια και παλαιότερα εχρησιμοποιείτο για διαφυγή.

Μουσεία

Αξίζει να δει κανείς το Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλεως. Διαθέτει συλλογή ευρημάτων από την αρχαία Σαλαμίνα - κυρίως κοσμήματα, κεραμικά και στήλες.

Ως ελληνικό νησί δεν θα μπορούσε να μην τιμά την ναυτοσύνη του. Στα Παλούκια, λοιπόν, λειτουργεί υπαίθριο Ναυτικό Μουσείο. Στην Σαλαμίνα «αράζει» και η θαλαμηγός «Sirocco», δώρο του Ιταλού δικτάτορα Μουσολίνι, στην αγαπημένη πρωτότοκη κόρη του Έντα, και τον γαμπρό του, κόμιτα Γκαλεάτσο Τσιάνο, υπουργό Εξωτερικών τότε της Ιταλίας!

Και το Λαογραφικό Μουσείο, για το οποίο έγραφα στο προηγούμενο σημείωμά μου.