Χρονοτοπία 30.07.2014

Όχι μόνο τα σπήλαια, αλλά και οι σπηλαιογραφίες είναι ένας άγνωστος κόσμος, που δεν έχει μελετηθεί ακόμη από τους επιστήμονες όσο θα έπρεπε. Υπάρχουν ίχνη πρώιμων γραμμάτων και αλφαβητικής γραφής σε αυτά, όπως αυτής που λέει η επιστήμη ότι αναπτύχθηκε μόλις την... 2α χιλιετία π.Χ. Υπάρχουν ήθη κι έθιμα, κοινωνίες και τεχνολογία που εικονίζεται σε αυτά, που η σύγχρονη επιστήμη αναζητά στις ανασκαφές, ενώ έχει αυτές τις λαμπρές γραπτές πηγές, και δεν τις ενσωματώνει στην έρευνα... Ο άνθρωπος επέδειξε καλλιτεχνικές ευαισθησίες και αναζητήσεις, πολύ αρχαιότερα απ' ό,τι επίστευαν έως τώρα βιολόγοι, αρχαιολόγοι και γενετιστές... 

Πρόσφατα αρχαιολογικό περιοδικό έκρινε τις 10 καλύτερες σπηλαιογραφίες του κόσμου.  Αυτές, κατά το Heritage Daily είναι οι εξής:

1. Lascaux: Κοντά στο χωριό Montignac, στο διαμέρισμα Dordogne της Ν. Γαλλίας. Στην περιοχή βέβαια υπάρχουν περίπου 150 σπήλαια, που μπορούν να θεωρηθούν ως «τα μεγαλύτερο γραμμένο βιβλίο του κόσμου»![1] Τα έργα ζωγραφικής στις σπηλιές Lascaux εκτιμάται ότι έγιναν πριν 17.300-15.000 χρόνια! Τα σπήλαια επήραν το παρατσούκλι «Προϊστορική Καπέλα Σιξτίνα» - αντί να πάρει το Βατικανό το όνομα «Μεταγενέστρο Λασκώ»! Αυτά έκαναν τους ειδικούς να μιλούν για Ανώτερη Παλαιολιθική Τέχνη. Περιλαμβάνει μερικά από τα πιο διάσημα έργα σπηλαιοζωγραφικής στον κόσμο. Το πιο διάσημο απ' όλα αυτά είναι η Μεγάλη Αίθουσα των Ταύρων, που απεικονίζει μεγάλα ζώα, ταύρους, άλογα και ελάφια. Σε κάποια σημεία, κάποια σημάδια, ήταν ένα βραχογραφημένο σεληνιακό ημερολόγιο, που χρονολογείται στο 16.000-13.500 π.Χ. Είναι ζωγραφισμένα με ορυκτά. Το 1979, το Lascaux προσετέθη στον κατάλογο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς, μαζί με άλλες προϊστορικές θέσεις στην κοιλάδα Vezere. Δυστυχώς, οι σπηλιές είναι κλειστές για το κοινό. Ωστόσο, υπάρχει ένα site όπου οι όσοι ενδιαφέρονται μπορούν να ιδούν ένα ακριβές τρισδιάστατο αντίγραφο του διάσημου σπηλαίου! http://www.lascaux.culture.fr/index.php?lng=en#/fr/00.xml

(Σημειώστε ότι σπηλαιογραφίες του 12.000 π.Χ σώζονται και στην Νιω του νομού Αρριέζ Γαλλίας. Στο δε Σπήλαιο Lassal, στα σύνορα Γαλλίας-Ισπανίας, υπάρχει σε βραχογραφία σεληνιακό ημερολόγιο, που χρονολογείται στο 23.000-16.000 π.Χ.).

2. Σπηλιά Altamira: Ευρίσκεται στο Β. τμήμα της Ισπανίας. Είναι από τα πρώτα έργα προϊστορικής ζωγραφικής που είχαν ανακαλυφθεί και σιγά-σιγά ανέτρεψαν την άποψη ότι «ο άνθρωπος των σπηλαίων» ήταν μη πολιτισμένος και άξεστος. Τα έργα ανακαλύφθηκαν στα τέλη του 19ου αι. Ήταν τέτοιας υψηλής ποιότητος και τόσο καλά διατηρημένα, που η γνησιότητά τους αρχικώς αμφισβητήθηκε! Αλλά από τότε μέχρι σήμερα έχει αποδειχθεί ότι τα έργα ζωγραφικής είναι στην πραγματικότητα γνήσια... Εικονίζεται ο μινωικός ταύρος σε όλη του την μεγαλοπρέπεια...

3. Kakadu Rock Paintings: Στο Β. τμήμα της Αυστραλίας ευρίσκονται μερικά από τα αρχαιότερα έργα τέχνης, που φιλοτεχνήθηκαν πριν από 20.000 χρόνια! Το Εθνικό Πάρκο Kakudu έχει έναν τεράστιο αριθμό βραχογραφιών, έργων των Αβοριγίνων! Υπάρχουν περισσότερα από 5.000 έργα τέχνης, που έχουν ανακαλυφθεί εκεί. Οι Αβορίγινες εζωγράφιζαν όχι μόνον το εξωτερικό του θέματός τους, αλλά προσπάθησαν να αποδώσουν ταυτόχρονα και το εσωτερικό! Υπάρχουν απεικονίσεις ζώων που διακρίνονται και οι σκελετοί τους μαζί! Αυτή θεωρείται η πρώτη προσπάθεια σύλληψης και απεικόνισης του εσώτερου, της ψυχής! Κι αυτό είναι πρωτοπόρο! Επίσης εικονίζονται, πολεμιστές, με ασπίδα, δόρατα, φαρέτρα και βέλη, ψηλόλιγνοι άνδρες με πόδια αράχνης ή κουνουπιού, των οποίων τονίζεται ο φαλλός, κ.ά.

4. Σπήλαιο Chauvet-Pont-d'Arc: Ευρίσκεται στο Ν. τμήμα της Γαλλίας. Περιέχει τις πρώτες παλαιολιθικές βραχογραφίες της περιοχής, όπου είναι γνωστό ότι ο άνθρωπος, έζησε ήδη πριν από 32.000-26.000 χρόνια τουλάχιστον! Άγνωστο σπήλαιο στον πολύ κόσμο. Κι όμως είναι γεμάτο από φανταστικά, τέλεια διατηρημένα σχέδια ζώων! Καταλήγει σε έναν θάλαμο γεμάτο από «τέρατα», 400 μ. κάτω από την γη! Εικονίζονται ρικόκεροι, άλογα, βίσονες (μερικά δεν θα έπρεπε καν να είναι εκεί, βάσει της επιστήμης της βιολογίας), λέοντες, πάνθηρες, ρινόκεροι, ύαινες (μερικά δεν θα έπρεπε καν να υπάρχουν), πεταλούδες, χείμερες, φιγούρες μισές βίσονες-μισές γυναίκες, κλπ., με εκπληκτικές φωτοσκιάσεις και πηγή φωτός! Κάποιος πρόγονος του... Μονέ σίγουρα ζωγράφισε εδώ μέσα! Το σπήλαιο επήρε το όνομά του από τον Jean-Marie Chauvet, που το ανακάλυψε το 1994. Η περιοχή θεωρείται ένας από τους πιο σημαντικούς προϊστορικούς χώρους τέχνης. Από την UNESCO εκρίθη Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς, τον Ιούνιο του 2014. Εκεί το διοξείδιο του άνθρακος και οι. συγκεντρώσεις ραδονίου προκαλούν παραισθήσεις. Μερικά σχέδια έχουν και ανάγλυφο τριών διαστάσεων! Ο γερμανός σκηνοθέτης Werber Herzog έχει φτιάξει ένα 3D φιλμ σχετικά με αυτή την σπηλιά!

5. Tadrart Acacus: Οροσειρά, που ευρίσκεται στην έρημο της Σαχάρας. Γνωστή για την τέχνη των σπηλαιοβράχων της. Αυτή χρονολογείται ήδη στο 12.000 π.Χ.! Τα έργα έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή αποδεικνύουν ότι η περιοχή χρησιμοποιήθηκε γιατί είχε πολύ πιο βροχερό κλίμα και εικονίζονται λίμνες και δάση! Σε κάποιο έργο επίσης εικονίζεται άνθρωπος-αναβάτης καμήλας!

6. Laas Gaal: Ένα μεγάλο σύμπλεγμα σπηλαίων, που ευρίσκεται στην Σομαλία. Θεωρείται ότι περιέχει μερικά από τα πρωιμότερα δείγματα της τέχνης των σπηλαίων στο Κέρας της Αφρικής. Είναι πολύ καλά διατηρημένα και δείχνουν αγελάδες ενδεδυμένες με τελετουργικά ενδύματα! Φαίνεται πως η ιεροποίηση του ταύρου από την μινωική Κρήτη, παραφράσθηκε ως ιεροποίηση της αγελάδος και απ' εδώ επέρασε στην Ινδία. Εικονίζουν ακόμη ανθρώπους, οικόσιτα σκυλιά και οι καμηλοπαρδάλεις! Τα έργα τέχνης δεν έχουν ακόμη σαφώς χρονολογηθεί, γιατί θα αλλάξουν την Ιστορία... Με την πρώτη ματιά, βλέπει κανείς ένα σπήλαιο με έργα του... Πικάσο!

7. Serra da Capivara: Στο εθνικό αυτό πάρκο της Βραζιλίας, υπάρχουν πολλά σπηλαιο-καταφύγια σε βράχους, που περιέχουν έργα τέχνης, που χρονολογούνται στο 22.000 π.Χ. Απεικονίζουν σκηνές από τελετουργίες-προσευχές ανθρώπων με τα χέρια ψηλά, κυνήγι και ζώα. Κάποιες στάσεις θυμίζουν πολύ αυτές που βρίσκουμε στα μινωικά ιερά κορυφής... Αυτή η χρονολόγηση έρχεται σε κόντρα με την κρατούσα αποδεκτή άποψη για την ανθρώπινη παρουσία και εγκατάσταση στην περιοχή... Οπότε ένας απ' τους δυο λέει ψέματα... Η τέχνη πάντως δεν λέει ποτέ...

8. Bhimbetka: Σπήλαιο στην κεντρική Ινδία, με περισσότερα από 600 έργα ζωγραφικής! Το παλαιότερο χρονολογείται τουλάχιστον στο 10.000 π.Χ. Τα έργα φιλοτεχνήθηκαν σε κόκκινο και λευκό ή περιστασιακά σε πράσινο και κίτρινο. Απεικονίζουν τις ζωές των ανθρώπων που κατοικούσαν στις σπηλιές, καθώς και μια σειρά από ζώα, συμπεριλαμβανομένων τίγρεων, λεόντων και κροκοδείλων. Στα παράξενα της εικαστικής θεματογραφίας του, είναι και ένας τρομερός κόκκινος ταύρος ή βίσσονας, με εμπρόσθια πόδια πουλιού, από τον οποίο τρέχουν έντρομοι να σωθούν οι άνθρωποι...

9. Cueva de las Manos («Η Σπηλιά των Χεριών»): Ευρίσκεται στην Παταγονία, στην Ν. Αργεντινή. Οι σπηλαιογραφίες δημιουργήθηκαν μεταξύ 11.000-7.000 π.Χ. Το σπήλαιο επήρε το όνομά του από το αγαπημένο θέμα του παλαιολιθικού καλλιτέχνη: Απεικονίζει πολλές παλάμες ανθρωπίνων χεριών! Ο δεξιόχειρ καλλιτέχνης «μάλλον» με κάποιον τρόπο «ψέκαζε» - με ένα είδος πρωτόγονου «σπρέι»! - την δεξιά του παλάμη, κι έτσι φιλοτέχνησε τα έργα!..

10. Σπήλαιο Magura: Ευρίσκεται στο ΒΔ. τμήμα της νυν εκτάσεως που καταλαμβάνει η Βουλγαρία. Οι σπηλαιογραφίες χρονολογούνται από το 6.000 έως το 2.000 π.Χ.! Άρα μιλάμε για έργα τέχνης των αρχαίων Θρακών, αφού εκείνα τα μακρινά χρόνια δεν υπήρχε άλλος λαός στην περιοχή! Περισσότεροι από 700 «πίνακες»-θέματα έχουν αναγνωσθεί-ανακαλυφθεί στο μεγάλο αυτό σπήλαιο! Απεικονίζουν ανθρώπους σε χορό, σε κυνήγι, με τόξο, ιθύφαλλους, καθώς και ένα ευρύ φάσμα ζώων (όπως καμηλοπαρδάλεις, κ.ά.). Οι σπηλαιογραφίες αυτές φιλοτεχνήθηκαν με περιττώματα!

Αυτά όσον αφορά την καλλιτεχνική αξία κάποιων σπηλαίων. Υπάρχει όμως και η ιστορική αξία αυτών:

Τουλάχιστον 15.000 ετών είναι οι βραχογραφίες (ή πετρογλυφικά) που ευρέθησαν στην Α. όχθη του Νείλου, κοντά στον οικισμό Qurta, περίπου 40 χλμ. από την πόλη Edfu της αρχαίας Άνω Αιγύπτου, και μελετήθηκαν με την χρήση νέας τεχνολογίας (της Optically Stimulated Luminescence - OSL), από μια ομάδα Βέλγων επιστημών και τον καθηγητή του Πανεπιστημίου του Yale, John Coleman Darnell. Είναι η παλαιοτέρα μορφή τέχνης, που έχει ευρεθεί στην Αίγυπτο! Πρωτο-ανακαλύφθηκαν από Καναδούς αρχαιολόγους στις αρχές της δεκαετίας του 1960, αλλά εν συνεχεία... ξεχάσθηκαν! Χαρακτηρίζονται από σφυρήλατα και εγχάρακτα σχέδια βούβαλων κ.ά. άγριων ζώων.

Σε σπηλιά στο Τασσίλι ν' Αλτζέρ της Αλγερίας, υπάρχουν σπηλαιογραφίες του 8000 π.Χ. Εικονίζουν τον χορό της γονιμότητος και την γεωργία, με χρήση βοδιών, αλλά και ανθρώπους με περίεργα «καπέλλα» σαν κάσκες... αστροναυτών! Γι' αυτό οι ίδιοι οι αρχαιολόγοι-μελετητές τους, τους είπαν «Αρειανούς», δηλ. εξωγήινους...

Ιδίας ηλικίας (10.000 ετών) είναι και οι ζωγραφιές σε σπήλαια στην Ινδία, που επιπώθηκε ότι απεικονίζουν... εξωγήινους και UFO! Οι αρχαιολόγοι είπαν ότι οι εκπληκτικές σπηλαιοζωγραφιές ίσως μαρτυρούν ότι οι αρχαίοι ήταν ενήμεροι για την πιθανότητα να μην είναι μόνοι στο σύμπαν! Απεικονίζουν μεγάλα, εξωπραγματικά ανθρωποειδή όντα, που φορούν «διαστημικές στολές» και φέρουν κεραίες, κατεβαίνουν από τον ουρανό, μέσα σε στρογγυλά αντικείμενα, και αλληλοεπιδρούν με μικρά άτομα! (Το 2012 η ταινία «Prometheus» απεικόνιζε ακριβώς ένα τέτοιο σενάριο!). Η NASA και ο Οργανισμός Indian Space Research (ISRO) εκδήλωσαν το ενδιαφέρον να συμμετάσχουν στην αρχαιολογική έρευνα! Το απίστευτο εύρημα ευρέθη στην περιοχή Χάραμα, κοντά στο Chhatisgarh, στην περιοχή Kanker στο Bastar - βλ. αρχαιολόγος JR Bhagat στο «The Times of India».

Στην Γιούτα των ΗΠΑ, περιοχή όπου κυρίως κατοικούσαν οι Ινδιάνοι Ναβάχο, έχουν βρεθεί βραχογραφίες του 5000 π.Χ. Σε μία δε, συγκεκριμένη σπηλαιογραφία, διακρίνεται καθαρά ένα παραλληλόγραμμο σχήμα, το οποίο ομοιάζει εκληκτικά με την «χρονομηχανή Tardis», από την τηλεοπτική σειρά «Dr Who» (βρετανική τηλεοπτική σειρά επιστημονική φαντασίας, που γυρίσθηκε και προβλήθηκε από το BBC, 1963-1989)! ή τηλεφωνικό θάλαμο, ή ανελκυστήρα ή σάουνα μασάζ! Στο Οροπέδιο του Κολοράντο, όπου ζούσαν οι Ινδιάνοι Ανασάζι, πρόγονοι των Ναβάχο, ζωγράφιζαν στα βράχια από το 3000 π.Χ. ό,τι ήταν σημαντικό γι' αυτούς - βλ. αρχαιολόγο Σ. Κόουλ.

Στην λευκή έρημο της Coahuila, στα Ν. της πολιτείας της Narigua, περίπου 60 χλμ. από την πόλη Μοντερέι στο Μεξικό, οι αρχαιολόγοι του Εθν. Ινστιτούτου Ανθρωπολογίας και Ιστορίας (INAH), ανακάλυψαν τον μεγαλύτερο αριθμό πετρογλυφικών, που μέχρι στιγμής έχει εντοπισθεί! Εντόπισαν και καταλογογράφησαν περίπου 8.000 στοιχεία λαξευμένα σε πέτρα, διάσπαρτα σε μια έκταση ακτίνας σχεδόν 3 μιλίων! Χρονολογούνται πριν από το 4.000 π.Χ. Αναπαριστούν ζώα (ελάφια και ψάρια), και περίπλοκες κυματιστές γραμμές, ομόκεντρους κύκλους και αναπαραστάσεις αστέρων! Είχαν εξελιγμένο επίπεδο δεξιοτήτων! Ευρέθησαν επίσης μια... σόμπα, λίθινα ευρήματα, και ορισμένες αιχμές βελών. Πριν από την ανακάλυψη, δεν υπήρχε καμμία απόδειξη οικισμών των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών στην περιοχή! - βλ. INAH, αρχαιολ. Gerardo Rivas, 

Σε σπήλαιο της Κροατίας λ.χ. ευρέθη ο αρχαιότερος αστρολογικός χάρτης! Χρονολογείται στο 200 π.Χ. Είναι αποτυπωμένος σε 30 κομμάτια μιας ελεφαντοστέινης πλάκας, επάνω στην οποία είναι χαραγμένα ζώδια, αλλά και επιγραφές κατά τον γνωστό ελληνορωμαϊκό τρόπο της εποχής.  Ο Καρκίνος, οι Δίδυμοι, οι Ιχθείς και εντελώς αποσπασματικά ο Τοξότης διασώζονται πάνω στην πλάκα. 

Σε βραχογραφίες σπηλαίων της Ρωσίας και της Β. Σουηδίας ανακαλύφθηκε μια αρχαϊκή έκδοση του... Facebook, κατά τον Βρετανό αρχαιολόγο Μαρκ Σάπουελ του Καίμπριτζ. Οι «χρήστες» όχι μόνο μοιράζονταν σκέψεις και συναισθήματα, αλλά εκέφραζαν και την έγκρισή τους για τις σκέψεις των άλλων - κάτι σαν το νυν «like»! Απεικονίζονται ζώα και γεγονότα, με σκοπό να «ενημερώνουν» μακρυνές φυλές, αλλά και απογόνους, κατά την Εποχή του Χαλκού!

Στην Ελλάδα

Κι ενώ υπάρχουν φωνές, με αρκετά πειστικά στοιχεία πως οι βραχογραφίες του Παγγαίου είναι 500.000 χρόνων, στα επίσημα ανασκαφικά νεώτερα των βραχογραφιών στην Ελλάδα, έχουμε την ανάδειξη πλέον των 100 βραχογραφιών νεολιθικής εποχής σε πυκνή διάταξη στον Στρόφιλα Άνδρου. Δείχνουν τον ναυτικό χαρακτήρα, μιας θαλασσίας δύναμης στην περιοχή. Λίγο μεταγενέστερος είναι ο επίσης μεγάλος αριθμός «προϊστορικών» βραχογραφιών στις επιφάνειες των δολομιτικών ασβεστολίθων στο Βαθύ Αστυπάλαιας. Σε τρεις διαμορφωμένες ατραπούς, που κατέληγαν σε πυλίδες εισόδου προς την πρωτοκυκλαδική ακρόπολι, υπάρχουν μεγάλης κλίμακος βραχογραφίες πλοίων (μήκους έως 70 εκατ.!), κατακόρυφων εγχειριδίων και σπειρών. Βραχογραφίες διαπιστώθηκαν και σε άλλα σημεία του ακρωτηρίου. Η τυπολογία τους είναι της 3ης χιλιετίας π.Χ. Απεικονίζουν κωπήλατα πλοία, τρία από τα οποία έχουν στην πλώρη τους ψάρια! Απολύτως αντίστοιχα με όσα απεικονίζονται στα τηγανόσχημα σκεύη της Χαλανδριανής και σε βραχογραφίες στην Νάξο. Άρα μιλάμε για συγγενή πολιτισμό - βλ. αρχαιολόγους Χρ. Τελεβάντου, Α. Βλαχόπουλο και Πετράκο, 2012.

ΠΗΓΕΣ:

Heritage Daily, εφημ. Βήμα, Archaeology news network, Πανεπιστήμιο του Yale, κ.ά.

ΥΓ: Η στήλη έχει ξανα-ασχοληθεί με το θέμα των βραχογραφιών-σπηλαιογραφιών. Θυμίζω τα άρθρα:

«Οι βραχογραφίες της Μακεδονίας», στο φύλλο της 29.06.2010.

«Οι βραχογραφίες της Θράκης», στο φύλλο της 06.07.2010.

«Άλλες πολιτισμικές πληροφορίες από βραχογραφίες», στο φύλλο της 13.07.2010.

«Οι βραχογραφίες ο πρώτος. κινηματογράφος! Θα δούμε «ταινίες» του 4000 π.Χ.», στο φύλλο της 14.09.2010.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ:

[1] Για περισσότερα βλ. σχ. Marschack, 1972 και ανακοίνωση του Αλ. Πλιάκου για τους μινωικούς κέρνους στην Εταιρεία Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας (ΕΜΑΕΜ) στο Εθν. Ίδρ. Ερευνών, στις 17.5.13.