Χρονοτοπία 24.02.2016

ΑΦΙΕΡΩΜΑ: ΦΡΥΓΙΑ  

Ο Μίδας των μύθων και της ιστορίας 

ΜΕΡΟΣ Β

Ο Μίδας (ίσως βασιλιάς της Μυγδονίας[1]), ήταν λάτρης του Διονύσου. Άκουσε μαθήματα του Ορφέως στα ιερά Πιέρια Όρη.  Ενώ ακόμα ήταν παιδί, τα μυρμήγκια μετέφεραν σπόρους σιταριού στο στόμα του! Αυτό ερμηνεύθηκε πως μια ημέρα θα γινόταν ο πλουσιότερος όλων των θνητών! [2]

Σε μια κρήνη των Αιγών οι στρατιώτες του Μίδα συνέλαβαν έναν σοφό Σειληνό, μουσικό δαίμονα των υδάτων, που είχε ξεστρατίσει από την εκστρατεία του Διονύσου (από την Θράκη στην Ασία). Ο Μίδας είχε? ρίξει μέσα στο νερό μιας πηγής? οίνο, ήπιε ο Σειληνός, μέθυσε κι έτσι τον έπιασαν! [3]  (Κατ? άλλες παραλλαγές, ο Σειληνός είχε ρίξει κρασί στο νερό μιας πηγής («οίνω φαρμάττει τα νάματα») και συνελήφθη ως δολιοφθορέας). Συνελήφθη σε έναν κήπο με τριανταφυλλιές του Μίδα! Είχε φτιάξει και φορέσει λουλουδοστέφανο και μ? αυτό οδηγήθηκε μπροστά στον βασιλιά. Ο Μίδας δεν τιμώρησε τον Σειληνό, αλλά ομίλησε ευγενικά μαζί του[4], και αφού τον είχε και τον φιλοξένησε για δέκα ημέρες, τον οδήγησε πίσω στον Διόνυσο. Ο Μίδας επίεζε τον Σειληνό, να του πει διάφορες σοφίες. Τότε ο Σειληνός (κατ? άλλους ο Διόνυσος) απεκάλυψε στον Μίδα, δια δυσνόητου χρησμού, την μέγιστη ευτυχία του ανθρώπου: Τον ταχύ θάνατο![5] Με όσα έμαθε από τον Σειληνό και τον Ορφέα, ο Μίδας έγινε κι ο ίδιος σοφός βασιλεύς. Διδάχθηκε από τον προφήτη του, Σειληνό, Γεωγραφία, Ζωολογία, και Φιλοσοφία. Από τους Οδρύσες Θράκες εδιδάχθη τα μυστήρια της Ρέας, τα οποία διέδωσε στον λαό του.[6]  Έτσι, έμαθε στον λαό του πολλές τέχνες κι έτσι έγινε πλούσιος τόσο, που το όνομά του έμεινε παροιμιώδες συνώνυμο του πλουσίου, του φιλόχρυσου και του χρυσομανούς[7]. Όπως επίσης πλούτισε πολύ και ο λαός του! Ήταν και ο ίδιος ο Μίδας εφευρέτης, σαν τον πατέρα του: Ανακάλυψε τον λευκό και τον μαύρο μόλυβδο, την άγκυρα[8] και ένα πνευστό μουσικό όργανο το οποίο έφτιαξε από ένα στραβό κέρατο! [9] Από τα ορυχεία του Βερμίου οι Βρύγες είχαν όσο χρυσάφι ήθελαν! Ο όλβιος Μίδας έγινε περιώνυμος για την μαλθακότητά του![10] Αλλά οι Βρύγες πλούσιοι όντες, πλήθυναν τόσο πολύ, που άρχισαν να σκέπτονται την επέκτασή τους, προς Ανατολάς. Ο Μίδας τότε τους έπεισε να διαβούν τον Ελλήσποντο, προς την Μυσία, όπου πια συνεχίζουν ως Φρύγες? Μετώκησαν, λοιπόν, εκ Μακεδονίας[11], ίσως εκ της Γορδυνίας[12] Ημαθίας. Στην νέα πατρίδα, στην Ασία, ο πατέρας του Μίδα, Γόρδιος, έκτισε την πόλη Γόρδιο (η οποία νυν ευρίσκεται στην κεντρική Τουρκία), όπως προείπα.

Ο Μίδας νυμφεύθηκε την Δημοδίκη[13] ή Ερμοδίκη ή Κυμοδίκη - εκ Κύμης Αιολίας. Υιοί του ήταν ο Άγχουρος [14], ο Σάγαρης / Σάγαρις[15], και ο Λιτυέρσης[16], ο οποίος έτρωγε κι έπινε απίστευτες ποσότητες! [17] Έτσι, συνήψε επιγαμιαίες σχέσεις με τους Κυμαίους Ευβοίας, και άρα τους Χαλκιδείς και τους Κορινθίους και δι? αυτών με το ιερό των Δελφών! Επηρέασε πολύ τα γειτονικά βασίλεια. Ίδρυσε πόλεις (μεταξύ των οποίων και την Άγκυρα) [18]  και ναούς [19]. Επί των ημερών του ήταν πράγματι μια χρυσή εποχή για την περιοχή του. Και έγινε σταυροδρόμι πολλών πολιτισμών στην πάροδο του χρόνου. Η ευημερούσα πόλις Γόρδιον, επί Μίδα, προσφέρει πραγματικά μια θέα σε χιλιάδες χρόνια ιστορίας, αλλά είναι περισσότερο γνωστή ως η «πολιτική και πολιτιστική πρωτεύουσα της Φρυγίας». Με την εντυπωσιακή αρχιτεκτονική του και μια σειρά πλούσιων τάφων, που ανήκουν σε φρυγικές αρχοντικές οικογένειες, το Γόρδιο έχει προσφέρει πολλές και σημαντικές αρχαιολογικές μαρτυρίες, μοναδικό υλικό και επιτεύγματα του άλλοτε μεγάλου φρυγικού πολιτισμού.

Ο μίδας των μύθων είχε χρυσή αφή!

Ο Μίδας έγινε τόσο πολυθρύλητος, ώστε επέρασε σε μυθικές διηγήσεις των Θρακο-Μακεδόνων και φυσικά των Φρυγών! Μάλιστα στο Μίδεον[20] και την Πρυμνησό λατρευόταν ως θεός!

Από μύθους που διηγούνταν οι αρχαίοι Έλληνες ξέρουμε ότι ο βασιλιάς Μίδας είχε «χρυσή αφή» (ό,τι άγγιζε γινόταν χρυσό).[21]  Κι αυτό για το εξής: Ο Μίδας φιλοξένησε τον Διόνυσο και τους ακολούθους του στην Φρυγία. (Κατ? άλλην παραλλαγή, βρήκε μεθυσμένο να περιδιαβαίνει έναν ακόλουθο Σειληνό του Διονύσου, τον περιμάζεψε, τον κράτησε λίγες μέρες να ξεμεθύσει και τον επέστρεψε ο ίδιος πίσω στον Διόνυσο). Ευχαριστημένος από την φιλοξενία, ο θεός του είπε πως μπορεί να του πραγματοποιήσει όποια επιθυμία του. Ο Μίδας εζήτησε ό,τι πιάνει να γίνεται χρυσό! Εξ αιτίας αυτής της χάριτος, όμως, κινδύνευσε να πεθάνει από πείνα και δίψα, γιατί γίνονταν χρυσά και τα φαγητά και τα ποτά που έπιανε! Έτσι εζήτησε από τον ίδιο πάλι θεό να τον επαναφέρει στην προτέρα κατάστασή του. Ο Διόνυσος του είπε να πάει να λουστεί στον ποταμό Πακτωλό. Έτσι και έκανε. Έκτοτε ο Πακτωλός έγινε χρυσορρόας ποταμός και συνώνυμος του πλήθους πλούτου («πακτωλός χρημάτων»).[22]  Κατ? άλλους, κάποτε πληροφορήθηκε πως στην πόλη των Κελαινών Φρυγίας οι κάτοικοι υπέφεραν από λειψυδρία. Ο βασιλιάς έσπευσε και τρύπησε την γη να βρει νερό, αλλά αντί για νερό, ξεπήδησε χρυσάφι! (Αυτό είναι λαϊκή απόδοσις της δημιουργίας «χρυσής πηγής» από το Μίδα).[23] Τότε παρακάλεσε τον αγαπημένο του θεό, Διόνυσο, να καθαρίσει την γεώτρηση. Και πράγματι, ο Διόνυσος καθάρισε την πηγή, η οποία πλέον ανάβλυζε καθαρό νερό, πολυτιμότερο από το χρυσάφι! Έτσι η πηγή επήρε το όνομα του Μίδα και μετά απ? εκεί επήγαζε ο ποταμός Μαρσύας. Έτσι όμως, οι Φρύγες διέδωσαν πως ο βασιλιάς τους ό,τι πιάνει βγάζει χρυσάφι? Κι όχι μόνον ο βασιλιάς, αλλά και όλοι όσοι διέμεναν στην επικράτειά του δεν γίνονταν απλώς πλούσιοι, αλλά υπερβολικά πλούσιοι! Κι έμεινε στην ιστορία ως ο μεγαλύτερος «εραστής του χρυσού»?

Ο μίδας των μύθων είχε μεγάλα αυτιά!

Επειδή, ως σοφός, άκουγε όλους όσοι έρχονταν στην χώρα του και του μετέφεραν νέα και πολιτισμικά στοιχεία από τις περιοχές που πέρασαν και είδαν, έλεγαν πως ο βασιλιάς έχει «μεγάλα αυτιά», σαν του γαϊδάρου. Άλλοι έλεγαν πως επειδή έχει πολλούς ωτακουστές γύρω του. Άλλοι επειδή ήταν οξυήκοος και άκουε και τα μικρότερα. Άλλοι επειδή είχε σκοτώσει ληστές σε βουνά, που λέγονταν Όνου Ώτα [24] . Άλλοι πάλι έλεγαν πως επειδή πλούσιος ον ήθελε μόνο άλογα κι έτσι αδίκησε τα γαϊδουράκια, που ήταν ιερά ζώα του Διονύσου, ο θεός τον έκαμε μεγαλώτη. Ή ίσως, πάλι εκ παραφράσεως, από τους αλεξανδρινούς συγγραφείς, θέλοντας έτσι έμμεσα να σατιρίσουν πολλούς ανατολίτες θεούς, που εικονίζονταν με ώτα όνου. [25]  Και το δικαιολογούσαν, διότι στον μουσικό αγώνα Απόλλωνος-Μαρσύου, που έγινε στο όρος Τμώλος, εψήφισε νίκη του Φρύγα μουσικού Μαρσύα και όχι του θεού! [26] Τότε, λένε, ο Απόλλων θύμωσε και του έδωσε ώτα όνου, γιατί μόνο κάποιος με γαϊδουρινά αυτιά θα μπορούσε να μην αρέσκεται στην μουσική του Απόλλωνος! Για να κρύψει το πάθημά του, ο Μίδας εφηύρε έναν σκούφο (έκτοτε «φρυγικό πίλο»), ο οποίος εκάλυπτε τ? αυτιά του. Αλλά δεν μπορούσε να κρύψει το μυστικό από τον κουρέα του! Τότε ο κουρεύς απειλήθηκε με όρκο σιωπής από τον Μίδα! Αλλά δεν άντεξε! Άνοιξε μια τρύπα μέσα στην γη και ψιθύρισε το μυστικό: «Ο βασιλιάς Μίδας έχει ώτα όνου!»? και σκέπασε την οπή με χώμα. Ο κουρεύς ανακουφίσθηκε, αλλά στην οπή επάνω εφύτρωσε κάλαμος, που όποτε φυσούσε τραγουδούσε πως «Ο βασιλιάς Μίδας έχει ώτα όνου!»? και το άκουγαν όλοι? [27]
Ο μίδας των μύθων και το σεισμικό ρήγμα της Ανατολίας!

Κάποτε πάλι, ο Ιδαίος Ζευς εθύμωσε με τους Φρύγες και άνοιξε ένα τεράστιο χάσμα, μεθ? ύδατος, κοντά στις Κελαινές, μέσα στο οποίο εξαφανίσθηκαν και βυθίσθηκαν πολλά οικήματα αύτανδρα, και σιγά-σιγά άρχισαν να κατρακυλούν κι άλλα? Ο γεώμυθος μας περιγράφει κανονικά το σεισμογενές ρήγμα της Ανατολίας. Ο Μίδας εζήτησε χρησμό γι? αυτήν την γεωλογική αναταραχή. Του είπαν, λοιπόν, πως για να ηρεμήσει η γη και ο Ζευς, θα πρέπει να ρίξουν οι άνθρωποι μέσα στο χάσμα ό,τι τιμιώτατο (πολυτιμότερο) για τον ανθρώπινο βίο είχαν! Έσπευσαν τότε όλοι οι Κελαινίτες και έριξαν μέσα ασημικά και χρυσαφικά. Οι γυναίκες έριξαν όλον τον κόσμο τους (τα κοσμήματά τους). αλλά το χάσμα ολοένα και μεγάλωνε! Ο βασιλιάς ήταν πολύ προβληματισμένος. Τότε ο υιός του, Αιγιστέας (ή Αγχούρος), σκέφτηκε πως το πολυτιμότερο πράγμα δεν είναι τα χρυσάφια, αλλά η ψυχή του ανθρώπου! Φίλησε τον πατέρα του και την σύζυγό του, Τιμοθέα, και ανέβηκε στο άλογό του και γκρεμοτσακίστηκε με αυτό μέσα στο χάσμα! Τότε, η γης επανήλθε στην φυσική της κατάσταση! Έκτοτε έμεινε να λέγεται κάθε μεγαλόψυχη πράξη «Αιγιστέου πήδημα». Ο τραγικός βασιλιάς Μίδας κατάλαβε τότε πως τα χρυσάφια δεν είναι τα πολυτιμότερα αντικείμενα επί Γης! Έκτισε στο σημείο αυτό έναν λίθινο ναό του Ιδαίου Διός και ακουμπώντας τον με τα χέρια του, ο ναός μετετράπη σε χρυσό! Αλλά μια φορά τον χρόνο, ο ναός μεταβαλλόταν ξανά σε λίθινο, για να θυμίζει την ημερομηνία που είχε ανοίξει το χάσμα, και ξαναμετατρεπόταν σε χρυσό την ημερομηνία που αυτό έκλεισε! [28]

Και ο Μίδας της Ιστορίας!

Ο «ιστορικός», όμως, βασιλιάς-μίδας Βερεκύνθιος [29]  έζησε γύρω στο 800-700 π.Χ. Αλλά το όνομα του Μίδα το ευρίσκουμε στην κυπριακή συλλαβική γραφή, ως Mi-ta-u, που είναι παλαιότερη του προαναφερθέντος χρόνου! Και οι Ασσύριοι αναφέρονται σ? αυτόν (ως Mit-ta-a > Mita, κυβερνήτη της Mushku[30]), σε μια πήλινη πλάκα, που χρονολογείται περίπου στο 713 π.Χ.[31] Κατ? άλλους, πιθανόν, εβασίλεψε κατά την διάρκεια που εγράφη η «Ιλιάς» του Ομήρου, άρα πολύ ενωρίτερα, γύρω στον 12ο αι. π.Χ. Σ? αυτόν, λοιπόν, τον Μίδα συμπυκνώνονται όλα τα κατορθώματα και οι μύθοι των προηγουμένων «μίδων» (βασιλέων) της Φρυγίας, που βασίλεψαν από την νεολιθική εποχή: Από την 7η χιλιετία π.Χ. τουλάχιστον, αφού ένας Μίδας είναι μαθητής του Ορφέως (7η χιλιετία π.Χ.), εφευρίσκει την χρήση του μολύβδου και τον φρυγικό πίλο, που φορούσαν ήρωες των Τρωικών? Μια γεωλογική-γεωφυσική έρευνα στο ρήγμα των Κελαινών Φρυγίας θα έδινε πιο σίγουρη χρονολόγηση?

Αλλά, είναι το Γόρδιο, όπου διεγράφη η ιστορία της πραγματικής ζωής του Μίδα;

Και πού είναι ο τάφος του Θρακο-Μακεδόνα βασιλιά Μίδα, που αυτοκτόνησε [32] πίνοντας το αίμα του ταύρου, όταν οι Κιμμέριοι κατέλαβαν την πόλη του (697 ή 676 π.Χ.); [33] Μήπως εν τέλει δεν ετάφη στο Γόρδιο, αλλά στην ιδιαιτέρα πατρίδα του και κοιτίδα των Βρυγών-Φρυγών, στην Δυτική Μακεδονία;

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ.



[1] Οι Μύγδονες ήταν λαός θρακικής καταγωγής. Κατοικούσαν την χώρα που περιέκλειε τους ποταμούς Εχέδωρο (νυν Γαλλικό), Αξιό, και Στρυμόνα! Η Μυγδονία ήταν ευφορώτατη χώρα. Είχε 14 πόλεις (Θέρμη η πρωτεύουσα, Αίνεια, Αλμάνα, Κισσός, Ξυλόπολις, Σίνδος, κλπ. ) και ήταν πολυάριθμος. Γενάρχης τους ο υιός του Άρεως και της νύμφης Καλλιόπης, Μύγδων, αδελφός του Ηδωνού, από τον οποίο καταγόταν οι Ηδωνοί Θράκες. Ιερόν τους όρος ο Κισσός (νυν Χορτιάτης). Οι Μύγδονες μετανάστευσαν και στην «Μ. Ασία», την Βιθυνία, την Περγαμηνή, την κοιλάδα του Έρμου και τον Όλυμπο. ? βλ. Ηρόδ. και Θουκ. Φαίνεται όμως πως εξαπλώθησαν και έως την Μεσοποταμία, διότι στο Β. μέρος της ευρίσκουμε επίσης χώρα με το όνομα Μυγδονία.
Τέλος, η περί την Κύζικο της Φρυγίας χώρα, εκαλείτο επίσης Μυγδονία, αλλά από τον Μύγδονα τον υιό του Άκμονος.
[2] Βλ. Κικ. «De Div.» i,36, Val Max i.6.3, Αιλ. VH.7.45. Ακόμη και σήμερα, τον κατάλογο των πλουσιωτέρων ανθρώπων της Γης, που δημοσιεύει το περίοδικό ?Forbs? τον τιτλοφορεί ?Midas List?.
[3  Ίδια παράδοσις υπήρχε και στην «Κρήνη του Μίδα» στο Θύμβριο Φρυγίας ? βλ. Ξενοφ. «Ανάβ.» 1,2,13.
[4] Βλ. Πλούτ. Consol. ad Apoll., Αιλ., V. H. 3.18.
[5] «άριστον πάσι και πάσαις το μη γενέσθαι, δεύτερον δε το γενομένους αποθανείν ως τάχιστα». Σημειωτέον, πως χρησιμοποιείται το ρήμα «γίνομαι» και όχι το ρήμα «γεννώμαι». Δεν εννοεί να πεθαίνει κάποιος νέος, αλλά γρήγορα, και χωρίς χρόνια ταλαιπωρία.
[6] Βλ. σχολ. Κλήμ. Αλεξ.
[7] Βλ. Λεξ. Ζωναρά.
[8] Βλ. Παυσ. 1.4.5.
[9] βλ. Υγ. Μυθ. 274.6, Πλίν. «Φυσ. Ιστ.» 7.57.
[10] Βλ. Φιλόστρ. Εικ. i.22, Αθήν. 12.516.
[11] βλ. Ηρόδ.
[12] Η Γορδυνία / Γορτυνία ήταν πόλις της μακεδονικής Ημαθίας, πλησίον του ποταμού Αξιού, Ν. των Στενών του Δεμίρ-καπού. Την κυρίευσαν οι Θράκες το 429 π.Χ. Η πόλις μαρτυρά αρκαδο-κρητική κατοίκηση (βλ. Γορτυνία, Αξός). Έτσι δεν είναι τυχαίο που ο φρυγικός πολιτισμός είναι ένα κράμα μακεδονο-θρακο-κρητικής καταγωγής.
[13] βλ. Πολύδ. 9.83.
[14] Ετυμολογείται εκ της γης, της γεωργίας (άρουρα). Μεταλατρεύθηκε και στους Πέρσες ως θεός Αχούρα Μάζντα.
[15] Σχετίζεται με τον ποταμό Σαγγάριο.
[16] Νόθος υιός του Μίδα, βασιλιάς των Κελαινών. Είχε πάθος με το θέρισμα. Ήταν ο καλύτερος και ο πιο γρήγορος θεριστής. Και ήθελα το ίδιο να είναι και οι υπήκοοί του. Όταν έφθανε το καλοκαίρι, η εποχή του θερισμού, έβγαινε στους αγρούς, σταματούσε τους περαστικούς και τους ανάγκαζε να αναμετρηθούν μαζί του στο θέρισμα.
Όποιος καθυστερούσε, τον κτυπούσε με το μαστίγιο. Όποιος έμενε πολύ πίσω, του έκοβε το κεφάλι, τύλιγε το σώμα του με τα δεμάτια και τραγουδούσε ένα τραγούδι που είχε γράψει ο ίδιος! Ο μύθος δηλώνει την ζημιά που μπορεί να πάθει όποιος αργεί να θερίσει. Κάποτε, όμως, ήλθε και η δική του σειρά. Επέρασε απ? εκεί ο Ηρακλής. Ο Λιτυέρσης προκάλεσε και αυτόν. Ο Ηρακλής θέρισε γρήγορα τα χωράφια και μετά άρπαξε τον Λιτυέρση και τον πέταξε στον Μαίανδρο ποταμό! Έτσι τον τιμώρησε και ελευθέρωσε τον αγαπημένο  του, Δάφνη, που τον είχαν αρπάξει πειρατές και τον είχαν πωλήσει σκλάβο στον Λιτυέρση. Μόλις πέθανε ο Λιτυέρσης, οι κάτοικοι της Φρυγίας, αντί άλλου θρήνου, άρχισαν να τον εξυμνούν σαν τον καλύτερο θεριστή! Μάλιστα συνέθεσαν κι αυτοί ένα τραγούδι και το τραγουδούσαν κατά τον θερισμό, για να παρηγοριέται ο Μίδας για τον θάνατο του γιου του!
[17] Χαρακτηριστικό των Μακεδόνων βασιλέων και πριγκήπων.
[18] Βλ. λεξ. ΣΟΥΔΑΣ, Στρ. 13.568, 571, Παυσ. 1.4.5.
[19] Περιφημότερος αναφέρεται ο ναός της Κυβέλης στον Πεσσινούντα Φρυγίας.
[20]  Ή Μιδάειον, ή Μίδαιον ή Μιδίαιον ή Μεδαίον (στα βυζαντινά χρόνια): Πόλις της Επικτήτου Φρυγίας, που ίδρυσε ο ίδιος ο Μίδας, μεταξύ Δορυλαίου και Πεσσινούντος, παρά τον ποταμό Τέμβριο. Μεταξύ Μιδιαίου και Πρυμνησσού υπήρχε ένα μνημείο υπέρ του Μίδα, υπέρυθρο, από βράχο ψαμμίτη, ύψους άνω των 30 μ.! Η εμπρόσθια όψις του έχει γλυπτά κοσμήματα, η κορυφή του καταλήγει σε αέτωμα, όπου υπάρχει επιγραφή, και αναγιγνώσκεται το όνομα του Μίδα, σε γραφή παρεμφερή με την κυρίως ελληνική. Ίσως αυτό να ταυτίζεται με τον νυν γνωστό ως «Τάφο του πατέρα του Μίδα» (τύμβο ΜΜ). Η πόλις τον απεικόνιζε στα νομίσματά της πωγωνοφόρο και με φρυγικό πίλο. Η σχέσις Άργους-Μακεδονίας-Φρυγίας εντοπίζεται και στην Μιδέα Αργολίδος και στην Μιδέα Βοιωτίας.
[21] Υπάρχουν κι άλλοι μύθοι, θεών και θεοτήτων με ιδιαίτερη «αφή», που μετάλλασσαν δηλ. ό,τι άγγιζαν (λ.χ. οι Οινοτρόπες στην Δήλο, κ.ά.). Πολλές τέτοιες μεταλλάξεις γίνονταν δι? επικλήσεως επωδών ή λόγων. Αντιγραφή τούτων των μύθων είναι και η μετατροπή του νερού σε κρασί, από τον Χριστό, δια λόγου.
[22] Ο Πακτωλός έχει κι άλλη σχέση με τον χρυσό: «Ωρισμένου είδους λίθοι της κοίτης του τοποθετούμενοι προ θησαυροφυλακίου απεμάκρυνον τους κλέπτας, διότι πατούμενοι υπό τούτων εξέπεμπον ήχον σάλπιγγος»! Ήταν δηλ. τα πρώτα αντικλεπτικά συστήματα!
[23] «χρυσής ανέδωκεν πηγής» (Βλ. Πλούτ. «Ποτ.» Χ).
[24] Επειδή ως «αυτιά γαϊδάρου» είδαν και τις δυο κορυφές ενός νησιού της Ανταρκτικής, οι πρώτοι που το αντίκρυσαν ονόμασαν το νησί? Μίδας! Ευρίσκεται στα ΒΔ. του κόλπου Hughes, στ? ανοικτά της Δ. ακτής της Graham Land της Ανταρκτικής. Πρώτη φορά το εντόπισε βελγική αποστολή υπό τον Gerlache το 1898. Το όνομα επικυρώθηκε από την Επιτροπή Τοπωνυμίων Ανταρκτικής της Βρετανίας, το 1960. Το νησί αποτελεί μέρος σημαντικής περιοχής για τα πουλιά και Ειδικά Προστατευόμενη Περιοχή της Ανταρκτικής (ASPA) 134.
[25] Οι αρχαιοτάτες ιστορίες περί Μίδα, Μαρσύα, Σειληνών, κλπ. χλευάσθηκαν από κατοπινούς συγγραφείς, παραφράσθηκαν και ερμηνεύθηκαν κατά το δοκούν. Στα βαθύτερα όμως κείμενα της ελληνικής Γραμματείας, όπως λ.χ. του Πλάτωνος, οι ήρωες αυτοί δεν έχουν την χλευαστική σημασία που τους έδωσαν οι αμύητοι.
[26] βλ. Γ. Λεκάκη «Μουσικής Μύησις», εκδ. 2012. Κατ? άλλους ο αγών αυτός έγινε μεταξύ Απόλλωνος και Πανός.
[27] βλ. Αθήν. 45c, Ξεν. «Αν.», 1.2.13, σχολ. Αριστοφ., Οβ. «Μετ.», 11.91-193, Πλ. 287, Λεξ. ΣΟΥΔΑΣ, Στρ. 12.5.3, Τζέτζ. Σχολ. Λυκόφ. Αλεξ. 1401, Υγ. «Μυθ.», 191.
[28] Η όλη ιστορία μοιάζει με την τεχνική επινόηση κάποιου ημερολογίου! ? βλ. Αρσ. «Παροιμ.», Καλλισθ. «Μεταμ.», β, Πλούτ. «Ηθ.» 306E-F, Στοβ. «Ανθολ.» 3.7.66.
[29] Βλ. Οβ. «Μετ.», 11.106.
[30] Μουσκού, η Φρυγία. Ο κάτοικός της Μουσκούς, Μοσχούς. Σχετική και η Μόσχα.
[31] Η πλάκα εκτίθεται στην συγκεκριμένη έκθεση, με την μορφή δανείου, από το Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστήμιο του Σικάγου.
[32] Κατ? άλλην εκδοχή, ο Μίδας στα στερνά του συζούσε με την Ομφάλη, κουφός και ενδεδυμένος γυναικεία ρούχα, για να μην τον αναγνωρίζουν. Ώσπου τον εσκότωσε ένας αγανακτισμένος Λυδός ? βλ. Αθήν. 516b-c.
[33] βλ. Πλούτ. «Ηθ.», 168f, Στράβ. 1.3.22.